Devoniyen Dönemi (419,62–358,86 milyon yıl öncesi)
Devoniyen, Paleozoik Zaman’ın Silüriyen’den sonra ve Karbonifer’den önce gelen jeolojik dönemidir.
Günümüzde kullanılan Uluslararası Stratigrafi Komisyonu’nun (ICS) jeolojik zaman ölçeğine göre Devoniyen yaklaşık 419,62 milyon yıl önce başlamış ve 358,86 milyon yıl önce sona ermiştir. Böylece Devoniyen yaklaşık 61 milyon yıl sürmüştür.
Devoniyen, Dünya’nın jeolojik ve biyolojik tarihinde son derece önemli bir dönemdir.
Bu dönem çoğu zaman “Balıklar Çağı” olarak tanımlanır. Bunun nedeni, balıkların ve diğer çeneli omurgalıların Devoniyen boyunca olağanüstü bir çeşitlenme göstermesidir.
Ancak Devoniyen’i yalnızca balıkların çağı olarak tanımlamak eksik olur.
Çünkü bu dönemde Dünya’nın karaları da büyük bir dönüşüm geçirmiştir.
İlk gerçek ormanlar ortaya çıkmış, ağaç benzeri bitkiler gelişmiş, kök sistemleri ve toprak oluşumu ilerlemiş, karasal ekosistemler karmaşıklaşmış ve omurgalıların sudan karaya geçişinde çok önemli aşamalar gerçekleşmiştir.
Başka bir ifadeyle Devoniyen, denizlerde balıkların çeşitlendiği, karalarda ise ormanların ve karmaşık karasal ekosistemlerin ortaya çıkmaya başladığı dönemdir.
Görsel 1 – Devoniyen dünyasının genel görünümü
Devoniyen’in İklimi
Devoniyen boyunca Dünya’nın iklimi günümüzden farklıydı.
Dönemin başlangıcında genel olarak sıcak koşullar hâkimdi. Deniz seviyeleri yüksekti ve geniş sığ denizler özellikle tropikal kuşaklarda yaygındı.
Devoniyen’in ilerleyen dönemlerinde ise iklim sisteminde önemli değişimler meydana geldi.
Özellikle Geç Devoniyen’de küresel sıcaklıkların düşmeye başladığına ve Gondwana’nın güney kesimlerinde buzullaşmanın geliştiğine ilişkin kanıtlar bulunmaktadır.
Bu değişim, deniz seviyelerinde önemli dalgalanmalara yol açtı.
Devoniyen’in iklimini değiştiren önemli faktörlerden biri de karasal bitkilerin yaygınlaşmasıydı.
Bitkilerin kök sistemleri geliştikçe kayaçların kimyasal ayrışması hızlandı.
Bu süreç atmosferdeki karbondioksitin uzun vadede azalmasına katkıda bulunmuş olabilir.
Karbondioksit miktarındaki düşüş, Dünya’nın soğumasını destekleyen mekanizmalardan biri olarak değerlendirilir.
Dolayısıyla Devoniyen’de karasal yaşamın gelişmesi yalnızca biyolojik bir olay değildi; aynı zamanda Dünya’nın iklim ve karbon döngüsünü değiştiren jeolojik bir süreçti.
Devoniyen Coğrafyası
Devoniyen döneminde Dünya’nın kıtaları günümüzdeki konumlarında değildi.
Güney yarımkürede çok büyük bir kıtasal kütle olan Gondwana bulunuyordu.
Gondwana’nın içerisinde günümüzde;
- Afrika,
- Güney Amerika,
- Antarktika,
- Avustralya,
- Hindistan
- ve Arap Yarımadası
gibi kara parçalarını oluşturan kıtasal blokların önemli bölümleri yer alıyordu.
Kuzey yarımkürede ise Laurussia olarak adlandırılan büyük kıtasal kütle bulunuyordu.
Laurussia; Laurentia, Baltica ve Avalonia gibi daha önce farklı paleocoğrafik ortamlarda bulunan kıtasal blokların birleşmesiyle oluşmuştu.
Bunun yanında Sibirya gibi başka kıtasal bloklar da bulunuyordu.
Bu kıtalar arasında çok sayıda okyanusal alan ve deniz bulunmaktaydı.
Devoniyen boyunca kıtasal hareketler devam etmiş, okyanus havzaları daralmış ve bazı kıtasal bloklar birbirine yaklaşmıştır.
Bu süreçler ilerleyen jeolojik dönemlerde Pangea’nın oluşumuna kadar uzanacak büyük kıtasal birleşmelerin temelini oluşturmuştur.
Devoniyen Denizleri
Devoniyen’in büyük bölümünde deniz seviyeleri yüksekti.
Özellikle tropikal bölgelerde kıtaların kenarlarında geniş ve sığ denizler bulunuyordu.
Bu sığ denizler son derece zengin ekosistemlere sahipti.
Denizlerde;
- Çeneli balıklar,
- Zırhlı balıklar,
- Köpekbalıklarının erken temsilcileri,
- Trilobitler,
- Brakiyopodlar,
- Mercanlar,
- Stromatoporoidler,
- Ekinodermler,
- Nautiloid kafadanbacaklılar
yaşamaktaydı.
Devoniyen denizlerinde özellikle resif ekosistemleri büyük gelişme göstermiştir.
Bu nedenle Devoniyen, yalnızca balıkların değil, aynı zamanda Paleozoik denizel resiflerinin de önemli dönemlerinden biridir.
Devoniyen Resifleri
Devoniyen denizlerinde geniş resif sistemleri gelişmiştir.
Bu resiflerin önemli yapıtaşlarından biri stromatoporoidler olarak adlandırılan koloni oluşturan organizmalardı.
Bunlara mercanlar da eşlik ediyordu.
Devoniyen resifleri;
- Balıklar,
- Trilobitler,
- Brakiyopodlar,
- Süngerler,
- Yumuşakçalar,
- Ekinodermler
gibi çok sayıda canlı için yaşam alanı oluşturuyordu.
Bu nedenle resifler yalnızca kaya oluşturan yapılar değil, aynı zamanda son derece karmaşık ekosistemlerdi.
Ancak Geç Devoniyen’deki çevresel değişimler ve kitlesel yok oluşlar sonucunda bu büyük resif sistemleri ciddi biçimde zarar gördü.
Devoniyen: Balıklar Çağı
Devoniyen’in en önemli özelliklerinden biri balıkların olağanüstü çeşitlenmesidir.
Bu nedenle Devoniyen sıklıkla “Balıklar Çağı” olarak adlandırılır.
Bu dönemde;
- Çenesiz balıklar,
- Zırhlı balıklar,
- Kıkırdaklı balıklar,
- Et yüzgeçli balıklar,
- Işın yüzgeçli balıklar
gibi farklı omurgalı grupları çeşitlenmiştir.
Özellikle çenelerin gelişmesi, balıkların beslenme biçimlerinde ve ekolojik rollerinde büyük değişikliklere neden olmuştur.
Çeneli balıklar aktif avcılar haline gelmiş ve deniz ekosistemlerindeki besin ağları daha karmaşık bir yapı kazanmıştır.
Placodermler
Devoniyen denizlerinin en dikkat çekici balıkları arasında placodermler bulunuyordu.
Placodermler, vücutlarının özellikle baş ve göğüs bölümlerinde kalın zırh plakalarına sahip çeneli balıklardı.
Bunların bazıları oldukça büyük boyutlara ulaşmıştı.
Bunlar arasında en ünlülerinden biri Dunkleosteus‘tur.
Dunkleosteus’un büyük bir yırtıcı olduğu ve Devoniyen denizlerindeki besin zincirinin üst basamaklarında yer aldığı düşünülmektedir.
Placodermler Devoniyen boyunca büyük bir başarı göstermiş olsa da Devoniyen’in sonunda meydana gelen büyük biyolojik krizler sırasında tamamen ortadan kalkmıştır.
Köpekbalıklarının Erken Ataları
Kıkırdaklı balıkların erken temsilcileri Devoniyen’de görülmektedir.
Günümüzdeki köpekbalıkları ve vatozların ait olduğu Chondrichthyes grubunun erken üyeleri Devoniyen denizlerinde yaşamaktaydı.
Bunlar modern köpekbalıklarına birebir benzeyen canlılar değildi.
Ancak çeneli, kıkırdak iskeletli balıkların evrimsel tarihinin önemli bir bölümünü temsil ediyorlardı.
Devoniyen’in sonunda birçok balık grubu ciddi kayıplar yaşarken köpekbalığı benzeri kıkırdaklı balıkların bazı soyları hayatta kalmayı başardı.
Devoniyen’de Karasal Yaşam
Devoniyen’in belki de en önemli gelişmesi, yaşamın karalarda büyük ölçüde çeşitlenmeye başlamasıdır.
Silüriyen’de başlayan karasal bitki örtüsünün gelişimi Devoniyen’de büyük bir ivme kazandı.
Bitkiler;
- Daha büyük boyutlara ulaştı.
- Kök sistemleri geliştirdi.
- Damar dokularını daha etkin kullanmaya başladı.
- Daha karmaşık gövde yapıları oluşturdu.
- Spor üretimi ve yayılım mekanizmalarını geliştirdi.
Bunun sonucunda karalarda ilk büyük bitki toplulukları ortaya çıktı.
Devoniyen’in ortalarına ve sonlarına doğru bazı bölgelerde ilk gerçek ormanlar gelişmeye başladı.
İlk Ağaçlar ve Ormanlar
Devoniyen’in en önemli bitkilerinden biri Archaeopteris‘tir.
Archaeopteris, görünüş ve büyüme biçimi bakımından günümüz ağaçlarını andıran, büyük gövdeli ve geniş kök sistemlerine sahip bir bitkiydi.
Yaklaşık 380 milyon yıl önce yaşamış ormanların önemli bileşenlerinden biri olduğu bilinmektedir.
Devoniyen’de ortaya çıkan bu ağaç benzeri bitkiler, karasal ekosistemleri kökten değiştirdi.
Ağaçların gelişmesiyle;
- Gölgelik alanlar oluştu.
- Toprak gelişimi hızlandı.
- Organik madde birikimi arttı.
- Kayaçların ayrışması hızlandı.
- Akarsu sistemleri değişti.
- Karasal besin ağları karmaşıklaştı.
Dolayısıyla Devoniyen’deki ormanların ortaya çıkması yalnızca bitkilerin büyümesi anlamına gelmiyordu.
Dünya’nın yüzey sistemleri değişiyordu.
Devoniyen’deki ormanların Dünya’nın karbon döngüsü ve iklim sistemi üzerinde de önemli etkileri olduğu düşünülmektedir.
Görsel 2 – Devoniyen ormanı ve ilk ağaçlar
Devoniyen’de Toprakların Gelişimi
Bitkilerin kök sistemleri geliştikçe karasal kayaçların ayrışması hızlandı.
Kökler, kayaçların fiziksel olarak parçalanmasına ve kimyasal olarak ayrışmasına katkıda bulunuyordu.
Aynı zamanda ölü bitki materyalinin birikmesi, organik madde açısından daha zengin toprakların oluşmasını sağladı.
Böylece Devoniyen boyunca;
bitki → kök → ayrışma → toprak → daha fazla bitki
şeklinde ilerleyen bir geri besleme mekanizması gelişmeye başladı.
Bu süreç, günümüzdeki karmaşık karasal ekosistemlerin oluşmasının temel aşamalarından biridir.
Devoniyen’de Eklem Bacaklılar
Karasal hayvanlar bitkilerden daha önce karalara çıkmış olsa da Devoniyen’de bu canlıların çeşitliliği de önemli ölçüde arttı.
Özellikle;
- Akrepler,
- Çok ayaklılar,
- Örümceğimsiler,
- Böceklerin erken akrabaları
gibi eklem bacaklılar karasal ortamlarda yaşamaya başlamıştı.
Bitki örtüsünün gelişmesi, karalarda hayvanların yaşayabileceği yeni habitatların oluşmasını sağladı.
Böylece ilk karmaşık karasal besin ağlarının temelleri atıldı.
Devoniyen’de Omurgalıların Karaya Çıkışı
Devoniyen’i Dünya’nın yaşam tarihinde bu kadar önemli yapan gelişmelerden biri de omurgalıların sudan karaya geçiş sürecidir.
Ancak burada önemli bir ayrıntı vardır:
Omurgalılar Devoniyen’de bir anda sudan çıkıp karada yaşamaya başlamadı.
Bu, milyonlarca yıl boyunca gerçekleşen kademeli bir evrimsel süreçti.
Bazı balık gruplarında;
- Daha güçlü yüzgeç kemikleri,
- Akciğer benzeri solunum yapıları,
- Boyun bölgesinin gelişmesi,
- Başın gövdeden daha bağımsız hareket edebilmesi,
- Daha güçlü gövde ve omurga yapısı
gibi özellikler gelişmeye başladı.
Bu özellikler, sığ su ve bataklık gibi ortamlarda hareket etmek açısından avantaj sağlıyordu.
Tiktaalik
Bu geçişin en ünlü örneklerinden biri Tiktaalik‘tir.
Yaklaşık 375 milyon yıl önce yaşamış olan Tiktaalik, balıklarla dört ayaklı omurgalılar arasında önemli anatomik özellikler gösteren bir canlıdır.
Tiktaalik’te;
- Balık benzeri yüzgeçler,
- Güçlü yüzgeç kemikleri,
- Boyun benzeri hareketli bir bölge,
- Yassılaşmış baş,
- İlkel akciğer benzeri solunum sistemi
gibi özellikler bulunuyordu.
Bu özellikler, su ile kara arasında yaşayan omurgalıların evrimsel dönüşümünü anlamamız açısından büyük önem taşımaktadır.
Ancak Tiktaalik doğrudan “ilk dört ayaklı” değildir.
Dört ayaklı omurgalıların evrimi Devoniyen’in daha ileri aşamalarında devam etmiştir.
İlk Dört Ayaklılar
Devoniyen’in sonlarına doğru tetrapodlar, yani dört ayaklı omurgalıların erken üyeleri ortaya çıkmaya başladı.
Bunlar günümüzdeki kurbağa, kertenkele, kuş veya memelilere benzemiyordu.
Suda yaşayan veya suya çok bağımlı erken tetrapodların bazıları, yüzgeç ile bacak arasında geçiş özellikleri gösteriyordu.
Acanthostega ve Ichthyostega, bu evrimsel sürecin önemli örneklerindendir.
Bu canlıların bazı özellikleri karada hareket etmeye uygun olsa da yaşamlarının önemli bölümünü suda geçirmiş olmaları muhtemeldir.
Dolayısıyla Devoniyen’in sonlarına doğru gerçekleşen olay;
balıkların bir anda karaya çıkması değil, balık benzeri omurgalılardan erken tetrapodlara doğru gerçekleşen uzun bir evrimsel geçiştir.
Görsel 3 – Sudan karaya geçiş: balık → geçiş formu → erken tetrapod
Devoniyen’de Bitki ve Hayvanların Birbirini Etkilemesi
Devoniyen’de bitkilerin karalarda yaygınlaşması, hayvanların evrimini de etkiledi.
Daha büyük bitkiler yeni yaşam alanları oluşturdu.
Yeni habitatlar;
- Beslenme,
- Barınma,
- Üreme,
- Avlanma
için yeni fırsatlar yarattı.
Böylece karasal ekosistemlerde canlılar arasındaki ilişkiler giderek karmaşıklaştı.
Denizlerde balıkların çeşitlenmesiyle karmaşıklaşan besin ağlarına, karalarda da yeni besin ağları eklenmeye başladı.
Dünya’nın yaşam sistemi artık yalnızca denizlerden ibaret değildi.
Devoniyen’de Türkiye
Devoniyen dönemi Türkiye’nin jeolojik geçmişi açısından oldukça önemlidir.
Çünkü Türkiye’de Devoniyen yaşlı kayaçlar geniş alanlarda ve kalın istifler halinde korunmuştur.
Türkiye’deki Devoniyen kayaçları;
- Pontidler,
- Toridler
- ve Arap Levhası’nın kuzey kesimleri
ile ilişkili farklı tektonostratigrafik birliklerde görülmektedir.
Türkiye’deki Devoniyen istifleri bazı bölgelerde 1000 metreden daha kalın ve Devoniyen’in büyük bölümünü temsil eden sedimanter kayaç dizileri içerir.
Bu kayaçların önemli bir bölümü metamorfizmaya uğramamış veya düşük derecede metamorfizma geçirmiş olduğundan Devoniyen’in paleocoğrafyasını ve o dönemdeki denizel ortamları anlamak için oldukça değerlidir.
İstanbul ve Batı Pontidler’de Devoniyen
Türkiye’de Devoniyen yaşlı kayaçların en önemli yüzeylenme alanlarından biri İstanbul Zonu ve Batı Pontidler’dir.
İstanbul çevresinde ve daha doğuda Çamdağ–Zonguldak yöresinde Devoniyen yaşlı istifler bulunmaktadır.
Bu bölgelerde Devoniyen kayaçları farklı denizel çökelme ortamlarını temsil etmektedir.
İstanbul yöresindeki Devoniyen istiflerinde sığ deniz koşullarından daha derin deniz ortamlarına doğru gelişen sedimanter diziler tanımlanmıştır.
Çamdağ–Zonguldak bölgesinde ise farklı çökelme koşullarını yansıtan Devoniyen istifleri bulunmaktadır.
Bu durum, Devoniyen boyunca Türkiye’nin kuzey kesimlerinin tek bir sabit deniz ortamından oluşmadığını; farklı paleocoğrafik ve sedimanter ortamların bulunduğunu göstermektedir.
Toroslar’da Devoniyen
Devoniyen kayaçları Türkiye’nin güneyindeki Torid kuşağında da yaygın olarak bulunmaktadır.
Orta ve Doğu Toroslar’da Devoniyen yaşlı kayaçlar özellikle karbonat ve kırıntılı kayaçlardan oluşan denizel istifler halinde görülmektedir.
Bu kayaçlar Devoniyen sırasında Toroslar’ın bugünkü konumunda bulunmadığını, daha sonra Anadolu’yu oluşturan tektonik birliklerden birinin Gondwana’nın kuzey kenarında yer alan bir paleocoğrafik ortamla ilişkili olduğunu göstermektedir.
Orta ve Doğu Toroslar’daki Devoniyen istifleri yaklaşık 900–1200 metre kalınlığa ulaşabilen diziler halinde incelenmiştir.
Bu istiflerde kıyısal ortamlardan sığ deniz ve kıta sahanlığı ortamlarına kadar farklı çökelme koşulları belirlenmiştir.
Doğu Toroslar’da Orta Devoniyen ile Geç Devoniyen arasındaki Givetiyen–Frasniyen geçişi de ayrıntılı olarak belgelenmiştir. Bu çalışmalar, bölgedeki Devoniyen kayaçlarının biyostratigrafik açıdan ne kadar önemli olduğunu göstermektedir.
Devoniyen Fosilleri ve Türkiye
Türkiye’deki Devoniyen kayaçları yalnızca kaya türleri bakımından değil, fosil içeriği bakımından da önemlidir.
Toroslar’daki Devoniyen karbonatlarında;
- Foraminiferler,
- Ostrakodlar,
- Konodontlar,
- Brakiyopodlar,
- Mercanlar
- ve diğer denizel organizmalar
bulunmaktadır.
Örneğin Toroslar’da Orta Devoniyen’den Geç Devoniyen’e kadar uzanan karbonat kayaçlarında zengin foraminifer toplulukları tanımlanmıştır.
Bu fosiller, kayaçların yaşlandırılmasında ve Devoniyen denizlerinin çevresel koşullarının anlaşılmasında kullanılır.
Türkiye Devoniyen’inde Farklı Paleocoğrafyalar
Türkiye’deki Devoniyen kayaçlarının tamamını aynı paleocoğrafik ortamın ürünü olarak değerlendirmek doğru değildir.
Bu konu özellikle önemlidir.
Çünkü Devoniyen sırasında;
Toridler ve Arap Levhası ile ilişkili bölgeler Gondwana’nın kuzey kenarıyla bağlantılıyken, Pontidler’in Devoniyen istifleri farklı bir paleocoğrafik konumu temsil etmektedir.
Devoniyen’in Pontidler’deki kayıtları için Peri-Gondwana/Avalonya bağlantılı bir paleocoğrafik konum önerilmektedir.
Dolayısıyla bugün birkaç yüz kilometre içerisinde bulunan iki farklı Devoniyen kayaç birimi, yaklaşık 400 milyon yıl önce birbirinden çok farklı coğrafyalarda bulunmuş olabilir.
Bu durum Türkiye’nin jeolojik geçmişinin neden bu kadar karmaşık olduğunu anlamak açısından güzel bir örnektir.
Devoniyen’in Sonundaki Büyük Kriz
Devoniyen’in sonu, Dünya’nın biyolojik tarihinde büyük bir kriz dönemidir.
Ancak Devoniyen sonu yok oluşunu tek bir anda gerçekleşen tek bir olay olarak değerlendirmek doğru değildir.
Geç Devoniyen boyunca birkaç önemli biyolojik kriz yaşanmış, bunların en önemlileri arasında Kellwasser Krizi ve Hangenberg Krizi yer almıştır.
Kellwasser Krizi
Yaklaşık 372 milyon yıl önce, Frasniyen ile Famenniyen arasındaki sınırda önemli bir kitlesel yok oluş yaşandı.
Bu olay Kellwasser Krizi olarak bilinmektedir.
Özellikle;
- Resif ekosistemleri,
- Brakiyopodlar,
- Trilobitler,
- Bazı balık grupları,
- Denizel omurgasızlar
ciddi kayıplar yaşadı.
Kellwasser Krizi’nin nedenleri konusunda tek bir görüş bulunmamaktadır.
Denizlerde oksijensizleşme, iklim değişimleri, deniz seviyesindeki değişimler ve volkanizma gibi faktörlerin birlikte rol oynamış olabileceği düşünülmektedir. Güncel araştırmalar özellikle Devoniyen sonu krizleriyle ilişkili volkanik etkinliğe dair küresel jeokimyasal kanıtların önemini vurgulamaktadır.
Hangenberg Krizi
Devoniyen’in en sonunda, yaklaşık 359 milyon yıl önce, Devoniyen ile Karbonifer arasındaki geçiş sırasında ikinci büyük kriz meydana geldi.
Bu olay Hangenberg Krizi olarak adlandırılır.
Hangenberg Krizi sırasında denizel ve karasal ekosistemlerde önemli değişiklikler yaşanmıştır.
Özellikle;
- Placodermler,
- Bazı denizel omurgalılar,
- Trilobitler,
- Nautiloidler,
- Ammonoidler
- ve çeşitli denizel omurgasızlar
ciddi kayıplar yaşamıştır.
Bu kriz sırasında denizlerde yaygın anoksik, yani oksijen bakımından fakir koşulların geliştiğine ilişkin önemli jeolojik ve jeokimyasal kanıtlar bulunmaktadır.
İklimsel soğuma, deniz seviyesindeki değişimler, okyanus dolaşımındaki değişimler, besin maddelerinin denizlere taşınması ve volkanik etkinlik gibi farklı mekanizmaların birlikte rol oynamış olması mümkündür.
Bu nedenle Devoniyen sonu yok oluşlarını tek bir nedene bağlamak yerine çok aşamalı bir çevresel krizler dizisi olarak değerlendirmek daha doğrudur.
Devoniyen’in Sonunda Ne Oldu?
Devoniyen’in sonunda birçok denizel ekosistem büyük ölçüde değişti.
Özellikle Devoniyen’in karakteristik resif sistemleri ciddi şekilde geriledi.
Placodermler tamamen ortadan kalktı.
Birçok balık ve denizel omurgasız grubu büyük kayıplar yaşadı.
Ancak bazı gruplar hayatta kaldı.
Özellikle köpekbalığı benzeri kıkırdaklı balıklar, ışın yüzgeçli balıklar ve erken tetrapodlar sonraki dönemlerde daha fazla çeşitlenme fırsatı buldu.
Bu nedenle Devoniyen’in sonundaki kriz, bazı canlı grupları için büyük bir yok oluşken, diğer gruplar için yeni bir evrimsel dönemin başlangıcı oldu.
Devoniyen’in Jeolojik Önemi
Devoniyen, Dünya sisteminin hem denizlerde hem de karalarda büyük ölçüde değiştiği bir dönemdir.
Bu dönemde;
- Balıklar olağanüstü çeşitlendi.
- Çeneli balıklar deniz ekosistemlerinde önemli yırtıcılar haline geldi.
- Placodermler büyük çeşitlilik gösterdi.
- Köpekbalığı benzeri balıkların erken temsilcileri ortaya çıktı.
- Denizel resif sistemleri büyük ölçüde gelişti.
- Karasal bitkiler daha büyük ve karmaşık hale geldi.
- İlk büyük ormanlar ortaya çıktı.
- Kök sistemleri ve topraklar gelişti.
- Karasal eklem bacaklılar çeşitlendi.
- Omurgalıların sudan karaya geçişi hızlandı.
- İlk tetrapodların erken temsilcileri ortaya çıktı.
- Atmosferik ve jeokimyasal döngüler üzerinde karasal bitkilerin etkisi arttı.
- Devoniyen’in sonunda büyük biyolojik krizler meydana geldi.
Bu nedenle Devoniyen’i tek bir ifadeyle özetlemek gerekirse:
Denizlerde balıkların, karalarda ise ormanların yükseldiği dönemdir.
Devoniyen’den Karbonifer’e
Devoniyen yaklaşık 358,86 milyon yıl önce sona erdi ve Karbonifer başladı.
Devoniyen’in sonunda yaşanan büyük biyolojik krizler deniz ekosistemlerini önemli ölçüde değiştirmişti.
Buna karşılık karasal yaşamın gelişimi durmadı.
Tam tersine, Karbonifer boyunca karasal bitkiler ve ormanlar daha da yaygınlaşacak ve özellikle tropikal bölgelerde devasa bataklık ormanları gelişecektir.
Omurgalıların karasal ortamlara uyumu da ilerleyecek ve tetrapodların çeşitlenmesi hızlanacaktır.
Böylece Devoniyen’de başlayan karaların kolonizasyonu, Karbonifer’de çok daha büyük ve karmaşık karasal ekosistemlere dönüşecektir.
Kısa Özet
| Özellik | Devoniyen |
|---|---|
| Jeolojik Zaman | Paleozoik |
| Başlangıcı | 419,62 ± 1,36 milyon yıl önce |
| Sonu | 358,86 ± 0,19 milyon yıl önce |
| Süresi | Yaklaşık 61 milyon yıl |
| Önceki dönem | Silüriyen |
| Sonraki dönem | Karbonifer |
| Alt bölümleri | Alt Devoniyen, Orta Devoniyen, Üst Devoniyen |
| Önemli kıtalar | Gondwana, Laurussia, Sibirya |
| İklim | Genel olarak sıcak; Geç Devoniyen’de belirgin soğuma ve buzullaşma |
| Deniz yaşamı | Balıklar, placodermler, mercanlar, stromatoporoidler, brakiyopodlar |
| Önemli biyolojik özellik | Balıkların büyük çeşitlenmesi |
| Takma adı | Balıklar Çağı |
| Karasal yaşam | Büyük bitkiler, ilk ormanlar, eklem bacaklılar |
| Önemli bitki | Archaeopteris |
| Önemli omurgalılar | Tiktaalik ve erken tetrapodlar |
| Önemli olay | Omurgalıların sudan karaya geçiş sürecinin hızlanması |
| Önemli ekosistem | Devoniyen resifleri |
| Büyük krizler | Kellwasser ve Hangenberg |
| Dönem sonu | Devoniyen–Karbonifer geçişindeki büyük biyolojik kriz |
| Türkiye’deki kayıtlar | Pontidler, Toridler ve Arap Levhası ile ilişkili alanlar |
| Önemli Türkiye alanları | İstanbul–Zonguldak, Çamdağ ve Orta–Doğu Toroslar |
Devoniyen’i Tek Cümlede Hatırlayalım
Devoniyen; denizlerde balıkların büyük çeşitlenme gösterdiği, karalarda ilk büyük ormanların ortaya çıktığı, omurgalıların sudan karaya geçişinin hızlandığı ve dönemin sonunda büyük biyolojik krizlerin yaşandığı Paleozoik dönemdir.
Etiket: devoniyen, devoniyen dönemi, devonian, paleozoik, jeolojik zamanlar, jeolojik devirler, balıklar çağı, devoniyen balıkları, dunkleosteus, tiktaalik, tetrapod, ilk ormanlar, archaeopteris, devoniyen resifleri, kellwasser, hangenberg, devoniyen kitlesel yok oluşu, türkiye jeolojisi, devoniyen türkiye
Kaynaklar
- International Commission on Stratigraphy (ICS), International Chronostratigraphic Chart.
- McGhee, G. R. (1996). The late Devonian mass extinction: the Frasnian/Famennian crisis. Columbia University Press.
- Meyer-Berthaud, B., Soria, A., & Decombeix, A. L. (2010). The land plant cover in the Devonian: a reassessment of the evolution of the tree habit.
- Özkan, R., Nazik, A., Munnecke, A., Demiray, D. G., Schindler, E., Özbek, T. A., … & Yalcin, M. N. (2019). Givetian/Frasnian (Middle/Upper Devonian) transition in the eastern Taurides, Turkey. Turkish Journal of Earth Sciences, 28(2), 207-231.
- Özkan, R. (2022). Devonian parathuramminids from Taurides, southern Turkey. Turkish Journal of Earth Sciences, 31(6), 495-519.
- Wehrmann, A., Yılmaz, I., Yalçın, M. N., Wilde, V., Schindler, E., Weddige, K., … & Bozdoğan, N. (2010). Devonian shallow-water sequences from the North Gondwana coastal margin (Central and Eastern Taurides, Turkey): Sedimentology, facies and global events. Gondwana Research, 17(2-3), 546-560.
- Yalçin, M., & Yilmaz, I. (2010). Devonian in Turkey–a review. Geologica carpathica, 61(3), 235.
Bir Sonraki Devir: Karbonifer
Bir Önceki Devir: Silüriyen
Jeolojik Zaman Tablosu: Jeolojik Zaman Çizelgesi