Kategori: Nedir

Karbonifer Dönemi (358,9–298,9 milyon yıl öncesi)

Karbonifer, Paleozoik Zaman’ın Devoniyen’den sonra gelen ve Permiyen’den önce yer alan jeolojik dönemidir. Uluslararası Stratigrafi Komisyonu’nun güncel zaman ölçeğine göre Karbonifer yaklaşık 358,9 milyon yıl önce başlamış ve 298,9 milyon yıl önce sona ermiştir.

Yaklaşık 60 milyon yıl süren Karbonifer, Dünya’nın jeolojik tarihinde özellikle geniş ormanların gelişmesi, büyük kömür yataklarının oluşması, atmosferik oksijen seviyelerinin yükselmesi, karasal omurgalıların çeşitlenmesi ve Pangea’nın oluşumunun hızlanması bakımından son derece önemli bir dönemdir.

Karbonifer adı, Latince carbo (kömür) ve ferre (taşımak) sözcüklerinden türetilmiştir. Bu adlandırma, özellikle Avrupa ve Kuzey Amerika’da bu döneme ait kayaçlar içerisinde çok geniş kömür damarlarının bulunmasından kaynaklanmaktadır.

Karbonifer boyunca Dünya bugünkünden oldukça farklıydı. Günümüzde birbirinden uzak olan kıtaların önemli bir bölümü birbirlerine doğru hareket etmekteydi. Kuzey Amerika ile Avrupa’nın bulunduğu kara parçalarının birleşmesi ve daha sonra Gondwana’nın kuzey yönünde ilerleyerek bu kara kütleleriyle çarpışması sonucunda Pangea süperkıtasının oluşumu hızlandı.

Karbonifer aynı zamanda modern karasal ekosistemlerin temellerinin atıldığı dönemlerden biridir. Geniş ormanlar, bataklıklar ve akarsu sistemleri çok büyük miktarda bitkisel organik maddenin birikmesini sağlamış; uygun jeolojik koşullarda bu organik madde zaman içerisinde kömür damarlarına dönüşmüştür.

---

Karbonifer’in Alt Bölümleri

Karbonifer, geleneksel olarak iki büyük alt bölüme ayrılır:

• Mississippiyen: 358,9–323,2 milyon yıl önce
• Pensilvaniyen: 323,2–298,9 milyon yıl önce

Bu iki bölüm özellikle Kuzey Amerika stratigrafisinde yaygın olarak kullanılmaktadır. Uluslararası ölçekte ise Karbonifer Sistemi yedi kata ayrılmıştır.

Karbonifer’in erken bölümlerinde denizel ortamlar ve karbonat platformları yaygınken, özellikle Geç Karbonifer’de geniş karasal ormanların ve kömür bataklıklarının gelişmesi dikkat çekmektedir.

---

Karbonifer’in İklimi

Karbonifer iklimi bütün dönem boyunca aynı değildi.

Dönemin erken bölümlerinde Dünya’nın büyük bir bölümü sıcak ve nemli sera koşullarına sahipti. Özellikle ekvator çevresinde geniş tropikal ormanlar ve bataklıklar bulunuyordu.

Ancak Karbonifer’in ilerleyen bölümlerinde önemli bir iklim değişikliği gerçekleşti.

Gondwana’nın Güney Kutbu çevresinde bulunması nedeniyle kıtanın geniş alanlarında buzullaşma başladı. Geç Karbonifer’de Gondwana üzerinde büyük buz tabakaları gelişti ve buzulların büyüyüp küçülmesi deniz seviyelerinde önemli dalgalanmalara neden oldu.

Bu nedenle Karbonifer’in özellikle Pensilvaniyen bölümünde:

• Buzullaşma,
• Deniz seviyesindeki döngüsel değişimler,
• Kuraklaşma,
• Orman alanlarının genişleyip daralması

gibi süreçler birlikte yaşanmıştır.

Karbonifer’in sonlarına doğru Pangea’nın oluşması da iklim üzerinde önemli etkiler yaratmıştır. Büyük kıtasal kara kütlelerinin birleşmesiyle kıtanın iç kesimleri denizlerden uzaklaşmış ve daha kurak mevsimsel iklim koşulları gelişmeye başlamıştır.

Bu değişim, özellikle geniş bataklık ormanlarının gerilemesine ve daha kurak koşullara dayanıklı bitkilerin yaygınlaşmasına katkıda bulunmuştur.

---

Karbonifer Coğrafyası

Karbonifer döneminde kıtaların dağılımı günümüzden oldukça farklıydı.

Güneyde çok büyük bir kara kütlesi olan Gondwana bulunuyordu.

Gondwana; günümüzde:

• Afrika,
• Güney Amerika,
• Antarktika,
• Avustralya,
• Hindistan
• ve Arap Yarımadası

olarak bildiğimiz kara parçalarının önemli bölümlerini içeriyordu.

Kuzeyde ise Laurentia, Baltica ve Avalonia gibi kıtasal bloklar bulunuyordu.

Bu kıtasal blokların birbirlerine doğru hareket etmesi sonucunda okyanusal alanlar giderek kapanmaya başladı.

Karbonifer boyunca gerçekleşen kıtasal çarpışmalar, daha sonra Pangea olarak adlandırılacak süperkıtanın oluşumunu hızlandırdı.

Bu süreç aynı zamanda dünyanın farklı bölgelerinde büyük dağ kuşaklarının oluşmasına neden oldu.

Özellikle Avrupa ve Kuzey Amerika’da Variskan/Hersiniyen ve Allegheniyen orojenezleri, Pangea’nın oluşum sürecinin önemli parçalarıydı.

Türkiye’nin kuzeyindeki Paleozoik kayaçların jeolojik geçmişi de bu dönemde gerçekleşen Variskan tektonik süreçleriyle yakından ilişkilidir.

---

Karbonifer Denizleri

Karbonifer’in önemli bir bölümünde geniş sığ denizler bulunuyordu.

Özellikle kıta kenarlarında gelişen sığ denizler;

• Kireçtaşlarının,
• Dolomitlerin,
• Denizel fosillerin,
• Karbonat platformlarının

oluşması için uygun ortamlar sağladı.

Bu denizlerde brakiyopodlar, krinoidler, mercanlar, bryozoalar ve çeşitli yumuşakçalar oldukça yaygındı.

Karbonifer denizlerinde özellikle krinoidlerin oluşturduğu yoğun topluluklar dikkat çekmektedir.

Karbonatlı denizel kayaçların içerisinde bulunan fosiller, Karbonifer denizlerinin paleocoğrafyasının ve çevresel koşullarının anlaşılmasında önemli bilgiler sağlamaktadır.

---

Karbonifer Ormanları

Karbonifer denildiğinde akla gelen en önemli özelliklerden biri devasa ormanlardır.

Özellikle ekvatoral kuşakta geniş bataklık ormanları gelişmiştir.

Bu ormanlarda günümüzdeki ağaçlardan oldukça farklı bitki grupları yaşamaktaydı.

Bunların arasında:

• Lepidodendron ve diğer likopsitler,
• Sigillaria,
• Dev eklembacaklılarla birlikte yaşayan ağaçsı atkuyrukları,
• Eğrelti otları,
• Tohumlu eğreltiler,
• Erken kozalaklılara yakın bitki grupları

bulunuyordu.

Bazı likopsitler ve diğer ağaçsı bitkiler 20–30 metreyi aşan, uygun koşullarda daha da yüksek boylara ulaşabilen yapılara sahipti.

Bu ormanlar bugünkü ormanlara benzese de ekolojik yapıları oldukça farklıydı.

Özellikle geniş bataklık alanlarında bitkisel artıkların birikmesi, oksijence fakir koşullarda ayrışmanın yavaşlamasına ve büyük miktarda organik maddenin korunmasına neden oldu.

Bu organik madde daha sonra gömülme, sıkışma, sıcaklık ve basınç etkileri altında kömüre dönüşmüştür.

---

Karbonifer ve Kömür Oluşumu

Karbonifer’in en önemli jeolojik özelliklerinden biri, Dünya’nın çok geniş alanlarında kömür yataklarının oluşmasıdır.

Bu nedenle Karbonifer kayaçları birçok ülkede ekonomik açıdan son derece önemlidir.

Kömür oluşumunun temel aşamaları şu şekilde özetlenebilir:

Orman → Bataklık → Bitkisel artık birikimi → Turba → Gömülme → Sıkışma ve ısınma → Kömür

Karbonifer’deki geniş bataklık ormanları, büyük miktarda organik karbonun sedimanter havzalarda depolanmasını sağlamıştır.

Milyonlarca yıl boyunca gömülen bu organik maddeler jeolojik süreçler sonucunda linyit, taşkömürü ve daha yüksek dereceli kömürlere dönüşebilmiştir.

Günümüzde Avrupa, Kuzey Amerika, Çin ve dünyanın birçok farklı bölgesindeki önemli kömür yataklarının önemli bir bölümü Karbonifer ve Permiyen yaşlı kayaçlarla ilişkilidir.

Türkiye açısından ise Karbonifer’in en önemli ekonomik jeolojik miraslarından biri Zonguldak Taşkömürü Havzası’dır.

---

Karbonifer’de Atmosfer ve Oksijen

Karbonifer döneminde atmosferin bileşimi günümüzden oldukça farklıydı.

Özellikle Geç Karbonifer’de atmosferik oksijen oranının günümüz seviyelerinin üzerine çıkmış olabileceğine ilişkin jeokimyasal ve paleontolojik kanıtlar bulunmaktadır.

Ancak geçmiş atmosferik oksijen oranının kesin değeri konusunda farklı modeller bulunmaktadır. Bu nedenle belirli bir oranı kesin bir değer olarak vermek yerine, Geç Karbonifer’de oksijen seviyelerinin günümüzden daha yüksek olabileceğini belirtmek daha doğrudur.

Yüksek oksijen seviyelerinin, bazı eklembacaklıların büyük vücut boyutlarına ulaşabilmesini kolaylaştırmış olabileceği düşünülmektedir.

Bu nedenle Karbonifer, aynı zamanda Dünya tarihinde bazı dev eklembacaklıların yaşadığı dönem olarak da tanınır.

---

Karbonifer’in Dev Böcekleri

Karbonifer ormanlarında yalnızca büyük bitkiler yaşamıyordu.

Bu dönemde bazı eklembacaklılar günümüzdeki akrabalarından çok daha büyük boyutlara ulaşabiliyordu.

Bunların en ünlü örneklerinden biri Meganeura cinsidir.

Meganeura, görünüş olarak günümüz yusufçuklarına benzeyen dev bir böcek grubudur.

Kanat açıklığının yaklaşık 70 santimetreye ulaşabildiği tahmin edilmektedir.

Karbonifer ormanlarında ayrıca;

• Dev kırkayak benzeri eklembacaklılar,
• Örümceğimsiler,
• Akrepler,
• Çeşitli böcek grupları

yaşamaktaydı.

Bu nedenle Karbonifer ormanlarını zihnimizde canlandırırken yalnızca dev ağaçlardan oluşan bir orman değil, çok farklı boyutlarda eklembacaklıların, amfibilerin ve erken kara omurgalılarının bulunduğu karmaşık ekosistemler düşünmek gerekir.

---

Karbonifer’de Amfibiler

Karbonifer döneminde amfibiler önemli ölçüde çeşitlendi.

Sulu ve bataklık ortamların yaygın olması, özellikle erken Karbonifer’de amfibiler için uygun yaşam alanları oluşturdu.

Bazı amfibiler oldukça büyük vücutlara ulaşmıştı.

Ancak amfibilerin karasal ortamlara tamamen bağımlı hale gelmesini sınırlayan önemli bir özellik vardı:

Üremeleri büyük ölçüde suya bağımlıydı.

Bu durum, daha sonra ortaya çıkan amniyotların evrimsel başarısını anlamak açısından önemlidir.

---

Karbonifer’de İlk Sürüngenler

Karbonifer’in en önemli evrimsel gelişmelerinden biri amniyotların ortaya çıkmasıdır.

Amniyotlar, yumurtalarının ve embriyolarının gelişimini suya daha az bağımlı hale getiren önemli bir evrimsel yenilik geliştirmişlerdir.

Bu grup içerisinde daha sonra:

• Sürüngenler,
• Kuşlar,
• Memeliler

gibi çok önemli omurgalı grupları ortaya çıkacaktır.

Karbonifer’in sonlarına doğru erken sürüngenler ve sinapsidlerin ilk temsilcileri görülmeye başlamıştır.

Bu nedenle Karbonifer, omurgalıların karasal yaşama uyumunda önemli bir dönüm noktasıdır.

---

Karbonifer’de Karasal Yaşam

Karbonifer’de yaşamın önemli bir bölümü artık karasal ortamlarda devam edebiliyordu.

Geniş ormanlar;

• Böcekler,
• Örümceğimsiler,
• Amfibiler,
• Erken amniyotlar,
• Diğer omurgasızlar

için çok çeşitli yaşam alanları oluşturuyordu.

Bu dönemde karasal besin ağları giderek daha karmaşık hale geldi.

Bitkiler birincil üretici olarak büyük miktarda biyokütle oluştururken, otçul ve etçil canlıların çeşitlenmesiyle karasal ekosistemlerde daha karmaşık besin ağları gelişti.

Böylece yaşam, yalnızca denizel ekosistemlerin hâkim olduğu Paleozoik’in erken dönemlerinden, giderek daha karmaşık karasal ekosistemlerin bulunduğu bir Dünya’ya doğru ilerledi.

---

Karbonifer’de İlk Tohumlu Bitkiler ve Karasal Ekosistemlerin Gelişimi

Karbonifer’de bitkiler açısından önemli gelişmelerden biri, tohumlu bitkilerin çeşitlenmesidir.

Tohum, bitkilerin yaşam döngüsünde önemli bir evrimsel avantaj sağlamıştır.

Sporlarla çoğalan bitkilerin aksine tohumlu bitkiler, embriyoyu koruyan ve besin sağlayan yapılar sayesinde daha farklı karasal ortamlara yayılabilmiştir.

Karbonifer’in özellikle daha kuraklaşan son bölümlerinde, bataklık ormanlarının dışında yaşayabilen tohumlu bitkilerin öneminin arttığı görülmektedir.

Bu değişim, Permiyen döneminde daha kurak kara ekosistemlerinin gelişmesinin de temelini oluşturmuştur.

---

Karbonifer ve Pangea’nın Oluşumu

Karbonifer boyunca kıtalar birbirlerine yaklaşmaya devam etti.

Laurentia, Baltica ve diğer kıtasal blokların birleşmesiyle Avrupa ve Kuzey Amerika’nın bulunduğu bölgelerde büyük dağ oluşumları meydana geldi.

Daha sonra Gondwana’nın kuzeye doğru hareket ederek bu kara kütleleriyle çarpışması, Pangea’nın oluşumunu hızlandırdı.

Bu çarpışmalar sonucunda:

• Dağ kuşakları oluştu,
• Okyanusların bazı bölümleri kapandı,
• Büyük kıtasal alanlar birleşti,
• Denizel alanların dağılımı değişti,
• İklim kuşakları yeniden düzenlendi.

Karbonifer’in sonuna gelindiğinde Pangea, Dünya’nın büyük bölümünü kapsayan dev bir süperkıta haline gelmeye başlamıştı.

---

Karbonifer’de Variskan Orojenezi

Karbonifer’in jeolojik açıdan en önemli olaylarından biri Variskan veya Hersiniyen Orojenezi’dir.

Bu orojenez, Avrupa’nın ve Kuzey Amerika’nın farklı kıtasal bloklarının birbirleriyle çarpışması ve Pangea’nın oluşması sırasında meydana gelen geniş ölçekli tektonik süreçlerin bir sonucudur.

Bu süreç sırasında:

• Kıtasal çarpışmalar,
• Kıvrımlanma,
• Bindirmeler,
• Metamorfizma,
• Granitik magmatizma

gibi olaylar meydana gelmiştir.

Türkiye’nin kuzeyindeki İstanbul-Zonguldak tektonik birimi ve Batı Pontidler’deki Paleozoik kayaçlar, bu Variskan tektonik evriminin anlaşılması açısından özellikle önemlidir. İstanbul-Zonguldak biriminin Karbonifer kayaçları, Avrupa’daki Paleozoik havzalarla ve Variskan kuşağıyla önemli benzerlikler göstermektedir.

---

Karbonifer’de Türkiye

Karbonifer döneminde günümüzde Türkiye olarak adlandırdığımız kara parçası henüz bugünkü Anadolu kıtasını oluşturmuyordu.

Bugünkü Türkiye’nin bulunduğu alan, farklı tektonik blokların ve kıtasal parçaların çok daha karmaşık bir paleocoğrafik düzen içerisinde bulunduğu bir bölgeydi.

Bu nedenle “Karbonifer’de Türkiye” ifadesini kullanırken günümüz ülke sınırlarının o dönemde var olmadığını unutmamak gerekir.

Bununla birlikte, Türkiye’de Karbonifer yaşlı kayaçların bulunduğu önemli alanlar vardır.

Özellikle Kuzeybatı Anadolu ve Batı Karadeniz, Türkiye’deki Karbonifer kayıtlarının en önemli bölgelerindendir.

---

Zonguldak ve Batı Karadeniz’de Karbonifer

Türkiye’deki Karbonifer’in en bilinen ve ekonomik açıdan en önemli yüzeylenmeleri Zonguldak Taşkömürü Havzası çevresindedir.

Zonguldak, Kozlu, Kilimli, Ereğli, Kandilli, Armutçuk, Amasra ve Bartın çevresindeki Paleozoik istiflerde Karbonifer yaşlı kayaçlar ve kömür damarları bulunmaktadır.

Zonguldak Havzası, Türkiye’nin önemli taşkömürü kaynaklarını barındırması nedeniyle jeoloji ve madencilik açısından özel bir öneme sahiptir. Geç Paleozoik istif içerisinde ekonomik öneme sahip bitümlü kömür damarları bulunmaktadır.

MTA’nın bölgeye ilişkin çalışmalarında Zonguldak-Amasra çevresindeki istiflerde Üst Devoniyen–Vizeen karbonatlarının üzerine Namuriyen ve Westfaliyen yaşlı, kömür içeren karasal birimlerin geldiği belirtilmektedir.

Bu durum, bölgenin Karbonifer boyunca farklı zamanlarda:

deniz → kıyı/karasal ortam → bataklık ve orman → kömür oluşumu

gibi önemli çevresel değişimler geçirdiğini göstermektedir.

---

Zonguldak’taki Karbonifer Ormanlarının İzleri

Bugün Zonguldak ve çevresinde gördüğümüz kömür damarları, milyonlarca yıl önce yaşamış ormanların doğrudan jeolojik mirasıdır.

Karbonifer döneminde bölgede yoğun bitki örtüsünün bulunduğu karasal ortamların gelişmesi, büyük miktarda organik maddenin birikmesine olanak sağlamıştır.

Bu organik materyal zaman içerisinde gömülmüş, sıkışmış ve jeolojik süreçlerle kömürleşmiştir.

Dolayısıyla Zonguldak’ta yerin altında bulunan taşkömürü damarları yalnızca ekonomik bir kaynak değil, aynı zamanda yaklaşık 300 milyon yıldan daha eski karasal ekosistemlerin jeolojik arşividir.

---

İstanbul ve Çevresinde Karbonifer

Karbonifer yaşlı kayaçların bulunduğu bir diğer önemli alan İstanbul ve çevresidir.

İstanbul Zonu, Türkiye’nin kuzeyindeki önemli tektonik birliklerden biridir ve Paleozoik yaşlı bir istif barındırır.

İstanbul Zonu’nda Prekambriyen temel kayaçlarının üzerine Ordovisiyen’den Karbonifer’e kadar devam eden sedimanter istifler gelmektedir.

Karbonifer yaşlı kayaçlar özellikle İstanbul Paleozoik istifinin önemli bir bölümünü oluşturur.

Bu kayaçlar, bölgenin Paleozoik boyunca uzun süreli bir sedimantasyon ve tektonik gelişim geçirdiğini göstermektedir. İstanbul-Zonguldak birimi aynı zamanda Avrupa’daki bazı Paleozoik platformlarla karşılaştırılabilecek özelliklere sahiptir.

---

Cide–Kurucaşile ve Bartın Çevresinde Karbonifer

Batı Karadeniz’de Cide–Kurucaşile–Bartın çevresi de Karbonifer yaşlı kayaçların görüldüğü önemli alanlardan biridir.

Cide–Kurucaşile bölgesinde Paleozoik istifin tabanında kömür içeren Karbonifer yaşlı karasal çökeller bulunmaktadır.

Bu birimlerin üzerine Permiyen ve daha genç yaşlı kayaçlar uyumsuz olarak gelmektedir.

Bu durum, bölgede Karbonifer’de gelişen karasal ortamların daha sonraki jeolojik dönemlerde farklı tektonik ve sedimanter süreçlerden geçtiğini göstermektedir.

---

Türkiye’deki Karbonifer’in Jeolojik Önemi

Türkiye’deki Karbonifer yaşlı kayaçlar birkaç açıdan önem taşımaktadır.

Bunların başında kömür jeolojisi gelir.

Özellikle Zonguldak Havzası, Karbonifer yaşlı taşkömürü damarları sayesinde Türkiye’nin en önemli Paleozoik enerji hammaddesi alanlarından biridir.

Bunun yanında bu kayaçlar;

• Türkiye’nin Paleozoik paleocoğrafyasının,
• İstanbul-Zonguldak tektonik biriminin evriminin,
• Variskan tektoniğinin,
• Eski denizel ve karasal ortamların,
• Karbonifer ormanlarının,
• Paleozoik iklim değişimlerinin

anlaşılmasına yardımcı olmaktadır.

Bu nedenle Zonguldak ve Batı Karadeniz’deki Karbonifer kayaçları yalnızca ekonomik açıdan değil, Türkiye’nin jeolojik tarihinin anlaşılması açısından da son derece değerlidir.

---

Karbonifer’in Sonuna Doğru

Karbonifer’in sonlarına doğru Dünya önemli bir dönüşüm geçirdi.

Gondwana üzerindeki buzullaşma devam ederken Pangea’nın oluşumu büyük ölçüde tamamlanıyordu.

Büyük kıtasal alanların birleşmesiyle ekvatoral nemli ormanların yaşam alanları daralmaya başladı.

İklimin giderek daha mevsimsel ve kurak hale gelmesi, özellikle bataklık ormanlarında yaşayan bazı bitki gruplarının gerilemesine neden oldu.

Buna karşılık daha kurak koşullara dayanıklı tohumlu bitkiler önem kazandı.

Karasal ekosistemlerin yapısı değişirken amniyotların çeşitlenmesi de devam etti.

Böylece Karbonifer’in ormanlarla kaplı dünyası, Permiyen’de daha kurak ve mevsimsel iklimlerin hâkim olduğu Pangea dünyasına dönüşmeye başladı.

---

Karbonifer’den Permiyen’e

Karbonifer yaklaşık 298,9 milyon yıl önce sona erdi ve Permiyen Dönemi başladı.

Karbonifer’in nemli ormanları, geniş kömür bataklıkları ve yüksek deniz seviyeleriyle karakterize edilen dünyası Permiyen’de önemli ölçüde değişecektir.

Pangea’nın oluşmasıyla kıtasal alanların iç kesimlerinde daha kurak iklimler yaygınlaşacak, sürüngenler ve diğer amniyotlar daha fazla çeşitlenecek ve karasal ekosistemler giderek modern ekosistemlere daha fazla benzeyecektir.

Ancak Karbonifer’in en önemli mirası olan geniş kömür yatakları, milyonlarca yıl boyunca biriken organik karbonun jeolojik kaydı olarak günümüze ulaşacaktır.

---

Kısa Özet

Özellik	Karbonifer
Jeolojik Zaman	Paleozoik
Başlangıcı	358,9 milyon yıl önce
Sonu	298,9 milyon yıl önce
Süresi	Yaklaşık 60 milyon yıl
Önceki dönem	Devoniyen
Sonraki dönem	Permiyen
Alt bölümleri	Mississippiyen ve Pensilvaniyen
Önemli süperkıta	Pangea’nın oluşumu
Önemli kara kütlesi	Gondwana
İklim	Erken dönemde sıcak ve nemli; Geç Karbonifer’de buzullaşma ve daha mevsimsel koşullar
Önemli jeolojik olay	Pangea’nın oluşumu ve Variskan/Hersiniyen orojenezi
Bitki örtüsü	Geniş bataklık ormanları, likopsitler, atkuyrukları, eğreltiler ve tohumlu bitkiler
Önemli canlılar	Amfibiler, erken amniyotlar, böcekler ve diğer eklembacaklılar
Önemli evrimsel gelişme	Amniyotların ortaya çıkışı ve çeşitlenmesi
Atmosfer	Geç Karbonifer’de yüksek oksijen seviyeleri
Ekonomik önemi	Geniş kömür yataklarının oluşumu
Türkiye’deki önemli alan	Zonguldak–Amasra–Bartın ve Batı Karadeniz
Diğer önemli alan	İstanbul Zonu ve İstanbul Paleozoik istifi
Türkiye’deki ekonomik kaynak	Zonguldak Taşkömürü Havzası

---

Karbonifer’i Tek Cümlede Hatırlayalım

Karbonifer; dev ormanların genişlediği, büyük kömür yataklarının oluştuğu, amfibilerin ve ilk amniyotların çeşitlendiği, bazı dev eklembacaklıların yaşadığı, Gondwana’nın buzullaştığı ve Pangea’nın oluşumunun hızlandığı Paleozoik dönemdir.

---

Etiket: karbonifer, karbonifer dönemi, carboniferous, paleozoik, jeolojik zamanlar, jeolojik devirler, karbonifer ormanları, kömür, taşkömürü, zonguldak taşkömürü, zonguldak havzası, karasal yaşam, meganeura, amniyotlar, pangea, gondwana, variskan orojenezi, hersiniyen orojenezi

---

Bir Sonraki Devir: Permiyen

Bir Önceki Devir: Devoniyen

Jeolojik Zaman Tablosu: Jeolojik Zaman Çizelgesi

Devoniyen Dönemi (419,62–358,86 milyon yıl öncesi)

Devoniyen, Paleozoik Zaman’ın Silüriyen’den sonra ve Karbonifer’den önce gelen jeolojik dönemidir.

Günümüzde kullanılan Uluslararası Stratigrafi Komisyonu’nun (ICS) jeolojik zaman ölçeğine göre Devoniyen yaklaşık 419,62 milyon yıl önce başlamış ve 358,86 milyon yıl önce sona ermiştir. Böylece Devoniyen yaklaşık 61 milyon yıl sürmüştür.

Devoniyen, Dünya’nın jeolojik ve biyolojik tarihinde son derece önemli bir dönemdir.

Bu dönem çoğu zaman “Balıklar Çağı” olarak tanımlanır. Bunun nedeni, balıkların ve diğer çeneli omurgalıların Devoniyen boyunca olağanüstü bir çeşitlenme göstermesidir.

Ancak Devoniyen’i yalnızca balıkların çağı olarak tanımlamak eksik olur.

Çünkü bu dönemde Dünya’nın karaları da büyük bir dönüşüm geçirmiştir.

İlk gerçek ormanlar ortaya çıkmış, ağaç benzeri bitkiler gelişmiş, kök sistemleri ve toprak oluşumu ilerlemiş, karasal ekosistemler karmaşıklaşmış ve omurgalıların sudan karaya geçişinde çok önemli aşamalar gerçekleşmiştir.

Başka bir ifadeyle Devoniyen, denizlerde balıkların çeşitlendiği, karalarda ise ormanların ve karmaşık karasal ekosistemlerin ortaya çıkmaya başladığı dönemdir.

Görsel 1 – Devoniyen dünyasının genel görünümü

---

Devoniyen’in İklimi

Devoniyen boyunca Dünya’nın iklimi günümüzden farklıydı.

Dönemin başlangıcında genel olarak sıcak koşullar hâkimdi. Deniz seviyeleri yüksekti ve geniş sığ denizler özellikle tropikal kuşaklarda yaygındı.

Devoniyen’in ilerleyen dönemlerinde ise iklim sisteminde önemli değişimler meydana geldi.

Özellikle Geç Devoniyen’de küresel sıcaklıkların düşmeye başladığına ve Gondwana’nın güney kesimlerinde buzullaşmanın geliştiğine ilişkin kanıtlar bulunmaktadır.

Bu değişim, deniz seviyelerinde önemli dalgalanmalara yol açtı.

Devoniyen’in iklimini değiştiren önemli faktörlerden biri de karasal bitkilerin yaygınlaşmasıydı.

Bitkilerin kök sistemleri geliştikçe kayaçların kimyasal ayrışması hızlandı.

Bu süreç atmosferdeki karbondioksitin uzun vadede azalmasına katkıda bulunmuş olabilir.

Karbondioksit miktarındaki düşüş, Dünya’nın soğumasını destekleyen mekanizmalardan biri olarak değerlendirilir.

Dolayısıyla Devoniyen’de karasal yaşamın gelişmesi yalnızca biyolojik bir olay değildi; aynı zamanda Dünya’nın iklim ve karbon döngüsünü değiştiren jeolojik bir süreçti.

---

Devoniyen Coğrafyası

Devoniyen döneminde Dünya’nın kıtaları günümüzdeki konumlarında değildi.

Güney yarımkürede çok büyük bir kıtasal kütle olan Gondwana bulunuyordu.

Gondwana’nın içerisinde günümüzde;

• Afrika,
• Güney Amerika,
• Antarktika,
• Avustralya,
• Hindistan
• ve Arap Yarımadası

gibi kara parçalarını oluşturan kıtasal blokların önemli bölümleri yer alıyordu.

Kuzey yarımkürede ise Laurussia olarak adlandırılan büyük kıtasal kütle bulunuyordu.

Laurussia; Laurentia, Baltica ve Avalonia gibi daha önce farklı paleocoğrafik ortamlarda bulunan kıtasal blokların birleşmesiyle oluşmuştu.

Bunun yanında Sibirya gibi başka kıtasal bloklar da bulunuyordu.

Bu kıtalar arasında çok sayıda okyanusal alan ve deniz bulunmaktaydı.

Devoniyen boyunca kıtasal hareketler devam etmiş, okyanus havzaları daralmış ve bazı kıtasal bloklar birbirine yaklaşmıştır.

Bu süreçler ilerleyen jeolojik dönemlerde Pangea’nın oluşumuna kadar uzanacak büyük kıtasal birleşmelerin temelini oluşturmuştur.

---

Devoniyen Denizleri

Devoniyen’in büyük bölümünde deniz seviyeleri yüksekti.

Özellikle tropikal bölgelerde kıtaların kenarlarında geniş ve sığ denizler bulunuyordu.

Bu sığ denizler son derece zengin ekosistemlere sahipti.

Denizlerde;

• Çeneli balıklar,
• Zırhlı balıklar,
• Köpekbalıklarının erken temsilcileri,
• Trilobitler,
• Brakiyopodlar,
• Mercanlar,
• Stromatoporoidler,
• Ekinodermler,
• Nautiloid kafadanbacaklılar

yaşamaktaydı.

Devoniyen denizlerinde özellikle resif ekosistemleri büyük gelişme göstermiştir.

Bu nedenle Devoniyen, yalnızca balıkların değil, aynı zamanda Paleozoik denizel resiflerinin de önemli dönemlerinden biridir.

---

Devoniyen Resifleri

Devoniyen denizlerinde geniş resif sistemleri gelişmiştir.

Bu resiflerin önemli yapıtaşlarından biri stromatoporoidler olarak adlandırılan koloni oluşturan organizmalardı.

Bunlara mercanlar da eşlik ediyordu.

Devoniyen resifleri;

• Balıklar,
• Trilobitler,
• Brakiyopodlar,
• Süngerler,
• Yumuşakçalar,
• Ekinodermler

gibi çok sayıda canlı için yaşam alanı oluşturuyordu.

Bu nedenle resifler yalnızca kaya oluşturan yapılar değil, aynı zamanda son derece karmaşık ekosistemlerdi.

Ancak Geç Devoniyen’deki çevresel değişimler ve kitlesel yok oluşlar sonucunda bu büyük resif sistemleri ciddi biçimde zarar gördü.

---

Devoniyen: Balıklar Çağı

Devoniyen’in en önemli özelliklerinden biri balıkların olağanüstü çeşitlenmesidir.

Bu nedenle Devoniyen sıklıkla “Balıklar Çağı” olarak adlandırılır.

Bu dönemde;

• Çenesiz balıklar,
• Zırhlı balıklar,
• Kıkırdaklı balıklar,
• Et yüzgeçli balıklar,
• Işın yüzgeçli balıklar

gibi farklı omurgalı grupları çeşitlenmiştir.

Özellikle çenelerin gelişmesi, balıkların beslenme biçimlerinde ve ekolojik rollerinde büyük değişikliklere neden olmuştur.

Çeneli balıklar aktif avcılar haline gelmiş ve deniz ekosistemlerindeki besin ağları daha karmaşık bir yapı kazanmıştır.

---

Placodermler

Devoniyen denizlerinin en dikkat çekici balıkları arasında placodermler bulunuyordu.

Placodermler, vücutlarının özellikle baş ve göğüs bölümlerinde kalın zırh plakalarına sahip çeneli balıklardı.

Bunların bazıları oldukça büyük boyutlara ulaşmıştı.

Bunlar arasında en ünlülerinden biri Dunkleosteus‘tur.

Dunkleosteus’un büyük bir yırtıcı olduğu ve Devoniyen denizlerindeki besin zincirinin üst basamaklarında yer aldığı düşünülmektedir.

Placodermler Devoniyen boyunca büyük bir başarı göstermiş olsa da Devoniyen’in sonunda meydana gelen büyük biyolojik krizler sırasında tamamen ortadan kalkmıştır.

---

Köpekbalıklarının Erken Ataları

Kıkırdaklı balıkların erken temsilcileri Devoniyen’de görülmektedir.

Günümüzdeki köpekbalıkları ve vatozların ait olduğu Chondrichthyes grubunun erken üyeleri Devoniyen denizlerinde yaşamaktaydı.

Bunlar modern köpekbalıklarına birebir benzeyen canlılar değildi.

Ancak çeneli, kıkırdak iskeletli balıkların evrimsel tarihinin önemli bir bölümünü temsil ediyorlardı.

Devoniyen’in sonunda birçok balık grubu ciddi kayıplar yaşarken köpekbalığı benzeri kıkırdaklı balıkların bazı soyları hayatta kalmayı başardı.

---

Devoniyen’de Karasal Yaşam

Devoniyen’in belki de en önemli gelişmesi, yaşamın karalarda büyük ölçüde çeşitlenmeye başlamasıdır.

Silüriyen’de başlayan karasal bitki örtüsünün gelişimi Devoniyen’de büyük bir ivme kazandı.

Bitkiler;

• Daha büyük boyutlara ulaştı.
• Kök sistemleri geliştirdi.
• Damar dokularını daha etkin kullanmaya başladı.
• Daha karmaşık gövde yapıları oluşturdu.
• Spor üretimi ve yayılım mekanizmalarını geliştirdi.

Bunun sonucunda karalarda ilk büyük bitki toplulukları ortaya çıktı.

Devoniyen’in ortalarına ve sonlarına doğru bazı bölgelerde ilk gerçek ormanlar gelişmeye başladı.

---

İlk Ağaçlar ve Ormanlar

Devoniyen’in en önemli bitkilerinden biri Archaeopteris‘tir.

Archaeopteris, görünüş ve büyüme biçimi bakımından günümüz ağaçlarını andıran, büyük gövdeli ve geniş kök sistemlerine sahip bir bitkiydi.

Yaklaşık 380 milyon yıl önce yaşamış ormanların önemli bileşenlerinden biri olduğu bilinmektedir.

Devoniyen’de ortaya çıkan bu ağaç benzeri bitkiler, karasal ekosistemleri kökten değiştirdi.

Ağaçların gelişmesiyle;

• Gölgelik alanlar oluştu.
• Toprak gelişimi hızlandı.
• Organik madde birikimi arttı.
• Kayaçların ayrışması hızlandı.
• Akarsu sistemleri değişti.
• Karasal besin ağları karmaşıklaştı.

Dolayısıyla Devoniyen’deki ormanların ortaya çıkması yalnızca bitkilerin büyümesi anlamına gelmiyordu.

Dünya’nın yüzey sistemleri değişiyordu.

Devoniyen’deki ormanların Dünya’nın karbon döngüsü ve iklim sistemi üzerinde de önemli etkileri olduğu düşünülmektedir.

Görsel 2 – Devoniyen ormanı ve ilk ağaçlar

---

Devoniyen’de Toprakların Gelişimi

Bitkilerin kök sistemleri geliştikçe karasal kayaçların ayrışması hızlandı.

Kökler, kayaçların fiziksel olarak parçalanmasına ve kimyasal olarak ayrışmasına katkıda bulunuyordu.

Aynı zamanda ölü bitki materyalinin birikmesi, organik madde açısından daha zengin toprakların oluşmasını sağladı.

Böylece Devoniyen boyunca;

bitki → kök → ayrışma → toprak → daha fazla bitki

şeklinde ilerleyen bir geri besleme mekanizması gelişmeye başladı.

Bu süreç, günümüzdeki karmaşık karasal ekosistemlerin oluşmasının temel aşamalarından biridir.

---

Devoniyen’de Eklem Bacaklılar

Karasal hayvanlar bitkilerden daha önce karalara çıkmış olsa da Devoniyen’de bu canlıların çeşitliliği de önemli ölçüde arttı.

Özellikle;

• Akrepler,
• Çok ayaklılar,
• Örümceğimsiler,
• Böceklerin erken akrabaları

gibi eklem bacaklılar karasal ortamlarda yaşamaya başlamıştı.

Bitki örtüsünün gelişmesi, karalarda hayvanların yaşayabileceği yeni habitatların oluşmasını sağladı.

Böylece ilk karmaşık karasal besin ağlarının temelleri atıldı.

---

Devoniyen’de Omurgalıların Karaya Çıkışı

Devoniyen’i Dünya’nın yaşam tarihinde bu kadar önemli yapan gelişmelerden biri de omurgalıların sudan karaya geçiş sürecidir.

Ancak burada önemli bir ayrıntı vardır:

Omurgalılar Devoniyen’de bir anda sudan çıkıp karada yaşamaya başlamadı.

Bu, milyonlarca yıl boyunca gerçekleşen kademeli bir evrimsel süreçti.

Bazı balık gruplarında;

• Daha güçlü yüzgeç kemikleri,
• Akciğer benzeri solunum yapıları,
• Boyun bölgesinin gelişmesi,
• Başın gövdeden daha bağımsız hareket edebilmesi,
• Daha güçlü gövde ve omurga yapısı

gibi özellikler gelişmeye başladı.

Bu özellikler, sığ su ve bataklık gibi ortamlarda hareket etmek açısından avantaj sağlıyordu.

---

Tiktaalik

Bu geçişin en ünlü örneklerinden biri Tiktaalik‘tir.

Yaklaşık 375 milyon yıl önce yaşamış olan Tiktaalik, balıklarla dört ayaklı omurgalılar arasında önemli anatomik özellikler gösteren bir canlıdır.

Tiktaalik’te;

• Balık benzeri yüzgeçler,
• Güçlü yüzgeç kemikleri,
• Boyun benzeri hareketli bir bölge,
• Yassılaşmış baş,
• İlkel akciğer benzeri solunum sistemi

gibi özellikler bulunuyordu.

Bu özellikler, su ile kara arasında yaşayan omurgalıların evrimsel dönüşümünü anlamamız açısından büyük önem taşımaktadır.

Ancak Tiktaalik doğrudan “ilk dört ayaklı” değildir.

Dört ayaklı omurgalıların evrimi Devoniyen’in daha ileri aşamalarında devam etmiştir.

---

İlk Dört Ayaklılar

Devoniyen’in sonlarına doğru tetrapodlar, yani dört ayaklı omurgalıların erken üyeleri ortaya çıkmaya başladı.

Bunlar günümüzdeki kurbağa, kertenkele, kuş veya memelilere benzemiyordu.

Suda yaşayan veya suya çok bağımlı erken tetrapodların bazıları, yüzgeç ile bacak arasında geçiş özellikleri gösteriyordu.

Acanthostega ve Ichthyostega, bu evrimsel sürecin önemli örneklerindendir.

Bu canlıların bazı özellikleri karada hareket etmeye uygun olsa da yaşamlarının önemli bölümünü suda geçirmiş olmaları muhtemeldir.

Dolayısıyla Devoniyen’in sonlarına doğru gerçekleşen olay;

balıkların bir anda karaya çıkması değil, balık benzeri omurgalılardan erken tetrapodlara doğru gerçekleşen uzun bir evrimsel geçiştir.

Görsel 3 – Sudan karaya geçiş: balık → geçiş formu → erken tetrapod

---

Devoniyen’de Bitki ve Hayvanların Birbirini Etkilemesi

Devoniyen’de bitkilerin karalarda yaygınlaşması, hayvanların evrimini de etkiledi.

Daha büyük bitkiler yeni yaşam alanları oluşturdu.

Yeni habitatlar;

• Beslenme,
• Barınma,
• Üreme,
• Avlanma

için yeni fırsatlar yarattı.

Böylece karasal ekosistemlerde canlılar arasındaki ilişkiler giderek karmaşıklaştı.

Denizlerde balıkların çeşitlenmesiyle karmaşıklaşan besin ağlarına, karalarda da yeni besin ağları eklenmeye başladı.

Dünya’nın yaşam sistemi artık yalnızca denizlerden ibaret değildi.

---

Devoniyen’de Türkiye

Devoniyen dönemi Türkiye’nin jeolojik geçmişi açısından oldukça önemlidir.

Çünkü Türkiye’de Devoniyen yaşlı kayaçlar geniş alanlarda ve kalın istifler halinde korunmuştur.

Türkiye’deki Devoniyen kayaçları;

• Pontidler,
• Toridler
• ve Arap Levhası’nın kuzey kesimleri

ile ilişkili farklı tektonostratigrafik birliklerde görülmektedir.

Türkiye’deki Devoniyen istifleri bazı bölgelerde 1000 metreden daha kalın ve Devoniyen’in büyük bölümünü temsil eden sedimanter kayaç dizileri içerir.

Bu kayaçların önemli bir bölümü metamorfizmaya uğramamış veya düşük derecede metamorfizma geçirmiş olduğundan Devoniyen’in paleocoğrafyasını ve o dönemdeki denizel ortamları anlamak için oldukça değerlidir.

---

İstanbul ve Batı Pontidler’de Devoniyen

Türkiye’de Devoniyen yaşlı kayaçların en önemli yüzeylenme alanlarından biri İstanbul Zonu ve Batı Pontidler’dir.

İstanbul çevresinde ve daha doğuda Çamdağ–Zonguldak yöresinde Devoniyen yaşlı istifler bulunmaktadır.

Bu bölgelerde Devoniyen kayaçları farklı denizel çökelme ortamlarını temsil etmektedir.

İstanbul yöresindeki Devoniyen istiflerinde sığ deniz koşullarından daha derin deniz ortamlarına doğru gelişen sedimanter diziler tanımlanmıştır.

Çamdağ–Zonguldak bölgesinde ise farklı çökelme koşullarını yansıtan Devoniyen istifleri bulunmaktadır.

Bu durum, Devoniyen boyunca Türkiye’nin kuzey kesimlerinin tek bir sabit deniz ortamından oluşmadığını; farklı paleocoğrafik ve sedimanter ortamların bulunduğunu göstermektedir.

---

Toroslar’da Devoniyen

Devoniyen kayaçları Türkiye’nin güneyindeki Torid kuşağında da yaygın olarak bulunmaktadır.

Orta ve Doğu Toroslar’da Devoniyen yaşlı kayaçlar özellikle karbonat ve kırıntılı kayaçlardan oluşan denizel istifler halinde görülmektedir.

Bu kayaçlar Devoniyen sırasında Toroslar’ın bugünkü konumunda bulunmadığını, daha sonra Anadolu’yu oluşturan tektonik birliklerden birinin Gondwana’nın kuzey kenarında yer alan bir paleocoğrafik ortamla ilişkili olduğunu göstermektedir.

Orta ve Doğu Toroslar’daki Devoniyen istifleri yaklaşık 900–1200 metre kalınlığa ulaşabilen diziler halinde incelenmiştir.

Bu istiflerde kıyısal ortamlardan sığ deniz ve kıta sahanlığı ortamlarına kadar farklı çökelme koşulları belirlenmiştir.

Doğu Toroslar’da Orta Devoniyen ile Geç Devoniyen arasındaki Givetiyen–Frasniyen geçişi de ayrıntılı olarak belgelenmiştir. Bu çalışmalar, bölgedeki Devoniyen kayaçlarının biyostratigrafik açıdan ne kadar önemli olduğunu göstermektedir.

---

Devoniyen Fosilleri ve Türkiye

Türkiye’deki Devoniyen kayaçları yalnızca kaya türleri bakımından değil, fosil içeriği bakımından da önemlidir.

Toroslar’daki Devoniyen karbonatlarında;

• Foraminiferler,
• Ostrakodlar,
• Konodontlar,
• Brakiyopodlar,
• Mercanlar
• ve diğer denizel organizmalar

bulunmaktadır.

Örneğin Toroslar’da Orta Devoniyen’den Geç Devoniyen’e kadar uzanan karbonat kayaçlarında zengin foraminifer toplulukları tanımlanmıştır.

Bu fosiller, kayaçların yaşlandırılmasında ve Devoniyen denizlerinin çevresel koşullarının anlaşılmasında kullanılır.

---

Türkiye Devoniyen’inde Farklı Paleocoğrafyalar

Türkiye’deki Devoniyen kayaçlarının tamamını aynı paleocoğrafik ortamın ürünü olarak değerlendirmek doğru değildir.

Bu konu özellikle önemlidir.

Çünkü Devoniyen sırasında;

Toridler ve Arap Levhası ile ilişkili bölgeler Gondwana’nın kuzey kenarıyla bağlantılıyken, Pontidler’in Devoniyen istifleri farklı bir paleocoğrafik konumu temsil etmektedir.

Devoniyen’in Pontidler’deki kayıtları için Peri-Gondwana/Avalonya bağlantılı bir paleocoğrafik konum önerilmektedir.

Dolayısıyla bugün birkaç yüz kilometre içerisinde bulunan iki farklı Devoniyen kayaç birimi, yaklaşık 400 milyon yıl önce birbirinden çok farklı coğrafyalarda bulunmuş olabilir.

Bu durum Türkiye’nin jeolojik geçmişinin neden bu kadar karmaşık olduğunu anlamak açısından güzel bir örnektir.

---

Devoniyen’in Sonundaki Büyük Kriz

Devoniyen’in sonu, Dünya’nın biyolojik tarihinde büyük bir kriz dönemidir.

Ancak Devoniyen sonu yok oluşunu tek bir anda gerçekleşen tek bir olay olarak değerlendirmek doğru değildir.

Geç Devoniyen boyunca birkaç önemli biyolojik kriz yaşanmış, bunların en önemlileri arasında Kellwasser Krizi ve Hangenberg Krizi yer almıştır.

---

Kellwasser Krizi

Yaklaşık 372 milyon yıl önce, Frasniyen ile Famenniyen arasındaki sınırda önemli bir kitlesel yok oluş yaşandı.

Bu olay Kellwasser Krizi olarak bilinmektedir.

Özellikle;

• Resif ekosistemleri,
• Brakiyopodlar,
• Trilobitler,
• Bazı balık grupları,
• Denizel omurgasızlar

ciddi kayıplar yaşadı.

Kellwasser Krizi’nin nedenleri konusunda tek bir görüş bulunmamaktadır.

Denizlerde oksijensizleşme, iklim değişimleri, deniz seviyesindeki değişimler ve volkanizma gibi faktörlerin birlikte rol oynamış olabileceği düşünülmektedir. Güncel araştırmalar özellikle Devoniyen sonu krizleriyle ilişkili volkanik etkinliğe dair küresel jeokimyasal kanıtların önemini vurgulamaktadır.

---

Hangenberg Krizi

Devoniyen’in en sonunda, yaklaşık 359 milyon yıl önce, Devoniyen ile Karbonifer arasındaki geçiş sırasında ikinci büyük kriz meydana geldi.

Bu olay Hangenberg Krizi olarak adlandırılır.

Hangenberg Krizi sırasında denizel ve karasal ekosistemlerde önemli değişiklikler yaşanmıştır.

Özellikle;

• Placodermler,
• Bazı denizel omurgalılar,
• Trilobitler,
• Nautiloidler,
• Ammonoidler
• ve çeşitli denizel omurgasızlar

ciddi kayıplar yaşamıştır.

Bu kriz sırasında denizlerde yaygın anoksik, yani oksijen bakımından fakir koşulların geliştiğine ilişkin önemli jeolojik ve jeokimyasal kanıtlar bulunmaktadır.

İklimsel soğuma, deniz seviyesindeki değişimler, okyanus dolaşımındaki değişimler, besin maddelerinin denizlere taşınması ve volkanik etkinlik gibi farklı mekanizmaların birlikte rol oynamış olması mümkündür.

Bu nedenle Devoniyen sonu yok oluşlarını tek bir nedene bağlamak yerine çok aşamalı bir çevresel krizler dizisi olarak değerlendirmek daha doğrudur.

---

Devoniyen’in Sonunda Ne Oldu?

Devoniyen’in sonunda birçok denizel ekosistem büyük ölçüde değişti.

Özellikle Devoniyen’in karakteristik resif sistemleri ciddi şekilde geriledi.

Placodermler tamamen ortadan kalktı.

Birçok balık ve denizel omurgasız grubu büyük kayıplar yaşadı.

Ancak bazı gruplar hayatta kaldı.

Özellikle köpekbalığı benzeri kıkırdaklı balıklar, ışın yüzgeçli balıklar ve erken tetrapodlar sonraki dönemlerde daha fazla çeşitlenme fırsatı buldu.

Bu nedenle Devoniyen’in sonundaki kriz, bazı canlı grupları için büyük bir yok oluşken, diğer gruplar için yeni bir evrimsel dönemin başlangıcı oldu.

---

Devoniyen’in Jeolojik Önemi

Devoniyen, Dünya sisteminin hem denizlerde hem de karalarda büyük ölçüde değiştiği bir dönemdir.

Bu dönemde;

• Balıklar olağanüstü çeşitlendi.
• Çeneli balıklar deniz ekosistemlerinde önemli yırtıcılar haline geldi.
• Placodermler büyük çeşitlilik gösterdi.
• Köpekbalığı benzeri balıkların erken temsilcileri ortaya çıktı.
• Denizel resif sistemleri büyük ölçüde gelişti.
• Karasal bitkiler daha büyük ve karmaşık hale geldi.
• İlk büyük ormanlar ortaya çıktı.
• Kök sistemleri ve topraklar gelişti.
• Karasal eklem bacaklılar çeşitlendi.
• Omurgalıların sudan karaya geçişi hızlandı.
• İlk tetrapodların erken temsilcileri ortaya çıktı.
• Atmosferik ve jeokimyasal döngüler üzerinde karasal bitkilerin etkisi arttı.
• Devoniyen’in sonunda büyük biyolojik krizler meydana geldi.

Bu nedenle Devoniyen’i tek bir ifadeyle özetlemek gerekirse:

Denizlerde balıkların, karalarda ise ormanların yükseldiği dönemdir.

---

Devoniyen’den Karbonifer’e

Devoniyen yaklaşık 358,86 milyon yıl önce sona erdi ve Karbonifer başladı.

Devoniyen’in sonunda yaşanan büyük biyolojik krizler deniz ekosistemlerini önemli ölçüde değiştirmişti.

Buna karşılık karasal yaşamın gelişimi durmadı.

Tam tersine, Karbonifer boyunca karasal bitkiler ve ormanlar daha da yaygınlaşacak ve özellikle tropikal bölgelerde devasa bataklık ormanları gelişecektir.

Omurgalıların karasal ortamlara uyumu da ilerleyecek ve tetrapodların çeşitlenmesi hızlanacaktır.

Böylece Devoniyen’de başlayan karaların kolonizasyonu, Karbonifer’de çok daha büyük ve karmaşık karasal ekosistemlere dönüşecektir.

---

Kısa Özet

Özellik	Devoniyen
Jeolojik Zaman	Paleozoik
Başlangıcı	419,62 ± 1,36 milyon yıl önce
Sonu	358,86 ± 0,19 milyon yıl önce
Süresi	Yaklaşık 61 milyon yıl
Önceki dönem	Silüriyen
Sonraki dönem	Karbonifer
Alt bölümleri	Alt Devoniyen, Orta Devoniyen, Üst Devoniyen
Önemli kıtalar	Gondwana, Laurussia, Sibirya
İklim	Genel olarak sıcak; Geç Devoniyen’de belirgin soğuma ve buzullaşma
Deniz yaşamı	Balıklar, placodermler, mercanlar, stromatoporoidler, brakiyopodlar
Önemli biyolojik özellik	Balıkların büyük çeşitlenmesi
Takma adı	Balıklar Çağı
Karasal yaşam	Büyük bitkiler, ilk ormanlar, eklem bacaklılar
Önemli bitki	Archaeopteris
Önemli omurgalılar	Tiktaalik ve erken tetrapodlar
Önemli olay	Omurgalıların sudan karaya geçiş sürecinin hızlanması
Önemli ekosistem	Devoniyen resifleri
Büyük krizler	Kellwasser ve Hangenberg
Dönem sonu	Devoniyen–Karbonifer geçişindeki büyük biyolojik kriz
Türkiye’deki kayıtlar	Pontidler, Toridler ve Arap Levhası ile ilişkili alanlar
Önemli Türkiye alanları	İstanbul–Zonguldak, Çamdağ ve Orta–Doğu Toroslar

---

Devoniyen’i Tek Cümlede Hatırlayalım

Devoniyen; denizlerde balıkların büyük çeşitlenme gösterdiği, karalarda ilk büyük ormanların ortaya çıktığı, omurgalıların sudan karaya geçişinin hızlandığı ve dönemin sonunda büyük biyolojik krizlerin yaşandığı Paleozoik dönemdir.

Etiket: devoniyen, devoniyen dönemi, devonian, paleozoik, jeolojik zamanlar, jeolojik devirler, balıklar çağı, devoniyen balıkları, dunkleosteus, tiktaalik, tetrapod, ilk ormanlar, archaeopteris, devoniyen resifleri, kellwasser, hangenberg, devoniyen kitlesel yok oluşu, türkiye jeolojisi, devoniyen türkiye

---

Kaynaklar

• International Commission on Stratigraphy (ICS), International Chronostratigraphic Chart.
• McGhee, G. R. (1996). The late Devonian mass extinction: the Frasnian/Famennian crisis. Columbia University Press.
• Meyer-Berthaud, B., Soria, A., & Decombeix, A. L. (2010). The land plant cover in the Devonian: a reassessment of the evolution of the tree habit.
• Özkan, R., Nazik, A., Munnecke, A., Demiray, D. G., Schindler, E., Özbek, T. A., … & Yalcin, M. N. (2019). Givetian/Frasnian (Middle/Upper Devonian) transition in the eastern Taurides, Turkey. Turkish Journal of Earth Sciences, 28(2), 207-231.
• Özkan, R. (2022). Devonian parathuramminids from Taurides, southern Turkey. Turkish Journal of Earth Sciences, 31(6), 495-519.
• Wehrmann, A., Yılmaz, I., Yalçın, M. N., Wilde, V., Schindler, E., Weddige, K., … & Bozdoğan, N. (2010). Devonian shallow-water sequences from the North Gondwana coastal margin (Central and Eastern Taurides, Turkey): Sedimentology, facies and global events. Gondwana Research, 17(2-3), 546-560.
• Yalçin, M., & Yilmaz, I. (2010). Devonian in Turkey–a review. Geologica carpathica, 61(3), 235.

---

Bir Sonraki Devir: Karbonifer

Bir Önceki Devir: Silüriyen

Jeolojik Zaman Tablosu: Jeolojik Zaman Çizelgesi

Silüriyen Dönemi (443,8–419,6 milyon yıl öncesi)

Silüriyen dönemi, Paleozoik Zaman içerisinde Ordovisiyen’den sonra ve Devoniyen’den önce gelen jeolojik dönemdir. Yaklaşık 443,8 milyon yıl önce başlayan Silüriyen, 419,6 milyon yıl öncesine kadar devam etmiştir. Yaklaşık 24 milyon yıl süren bu dönem, Ordovisiyen’in sonunda meydana gelen büyük yok oluşun ardından yaşamın yeniden çeşitlendiği ve karasal ekosistemlerin gelişmeye başladığı önemli bir geçiş dönemidir.

Silüriyen adını, Britanya Adaları’nda yaşamış eski bir Kelt topluluğu olan Silüryenlerden (Silures) almıştır. Bu isim, İngiliz jeolog Roderick Murchison tarafından 19. yüzyılda kullanılmıştır.

Silüriyen, Dünya’nın hem ikliminde hem de canlı yaşamında önemli değişimlerin yaşandığı bir dönemdir. Ordovisiyen’in sonunda meydana gelen büyük buzullaşma ve kitlesel yok oluş sonrasında buzullar geri çekilmiş, deniz seviyeleri yükselmiş ve sığ deniz ortamları yeniden genişlemiştir.

Bu koşullar, özellikle denizel canlıların yeniden çeşitlenmesine olanak sağlamıştır. Aynı zamanda karalarda ilk damarlı bitkilerin ve erken karasal ekosistemlerin gelişmeye başlaması, Silüriyen’i yaşamın denizlerden karalara doğru yayılma sürecinde önemli bir dönüm noktası haline getirmiştir.

---

Silüriyen’in İklimi

Silüriyen’in başlangıcında Dünya, Ordovisiyen’in sonunda yaşanan büyük buzullaşmanın etkilerinden çıkmaya başlamıştı. Ordovisiyen’in sonundaki buzullaşma özellikle Güney Kutbu çevresinde, Gondwana’nın üzerinde etkili olmuştu.

Silüriyen boyunca küresel sıcaklıkların genel olarak yükseldiği ve buzulların büyük ölçüde geri çekildiği düşünülmektedir. Bunun sonucunda deniz seviyeleri yükselmiş ve kıtaların çevresinde geniş sığ denizler oluşmuştur.

Bu sığ denizler, mercan resiflerinin gelişmesi ve çok sayıda deniz canlısının çoğalması için uygun ortamlar oluşturmuştur.

Silüriyen iklimi günümüzdeki iklimden oldukça farklıydı. Kıtaların konumu, atmosferin bileşimi ve okyanus dolaşımı bugünkünden farklı olduğu için günümüz iklim sistemleriyle doğrudan karşılaştırma yapmak mümkün değildir.

Dönemin özellikle orta ve geç kesimlerinde iklim koşullarının görece daha sıcak ve istikrarlı hale geldiği düşünülmektedir.

---

Silüriyen Coğrafyası

Silüriyen döneminde Dünya’nın kıtaları bugünkü konumlarında değildi.

Gondwana adı verilen büyük kıtasal kütle, Güney Yarımküre’de geniş bir alan kaplıyordu. Gondwana’nın içerisinde günümüzde Afrika, Güney Amerika, Avustralya, Antarktika ve Hindistan’ın oluşturduğu kara parçalarının büyük bölümü bulunuyordu.

Kuzeyde ise Laurentia, Baltica ve Avalonia gibi kıtasal bloklar bulunuyordu.

Silüriyen sırasında bu kıtasal parçaların birbirlerine yaklaşması devam etmiş ve özellikle Laurentia ile Baltica’nın çarpışması sonucunda önemli bir orojenik kuşak oluşmuştur.

Bu çarpışma Kaledoniyen Orojenezi olarak bilinen geniş ölçekli dağ oluşumu sürecinin önemli aşamalarından biridir.

Bugün İskoçya, İrlanda, Norveç ve Grönland’ın bazı kesimlerinde görülen Kaledoniyen dağ kuşaklarının önemli bölümleri bu uzun jeolojik sürecin ürünüdür.

Dolayısıyla Silüriyen yalnızca canlıların geliştiği bir dönem değil, aynı zamanda kıtaların yeniden düzenlendiği ve gelecekteki kıtasal birleşmelerin temelinin atıldığı önemli bir jeolojik dönemdir.

---

Silüriyen Denizleri

Silüriyen’de yükselen deniz seviyeleri sonucunda kıtaların çevresinde geniş sığ denizler oluşmuştur.

Bu denizler özellikle denizel canlıların gelişmesi açısından son derece elverişliydi.

Sığ ve sıcak denizlerde:

• Mercan toplulukları,
• Brakiyopodlar,
• Trilobitler,
• Krinoidler,
• Yumuşakçalar,
• Graptolitler,
• Deniz akrepleri

gibi çok sayıda canlı grubu yaşamaktaydı.

Özellikle mercan resifleri, Silüriyen denizlerinin en karakteristik ekosistemlerinden biri haline gelmiştir.

Bu dönemde günümüzdeki tropikal denizlere benzeyen sıcak ve sığ denizlerde geniş resif sistemleri gelişmiştir.

---

Silüriyen Canlıları

Silüriyen döneminde denizel yaşam Ordovisiyen’in sonunda yaşanan büyük yok oluştan sonra yeniden çeşitlenmiştir.

Balıkların gelişimi

Silüriyen, omurgalıların evrim tarihinde de önemli bir dönemdir.

Çenesiz balıklar daha önceki dönemlerden beri varlıklarını sürdürürken, bu dönemde çeneli balıkların (gnathostomata) erken temsilcileri ortaya çıkmış ve çeşitlenmeye başlamıştır.

Çenelerin gelişmesi, omurgalıların evriminde son derece önemli bir yenilikti.

Çene sistemi sayesinde canlılar daha farklı beslenme stratejileri geliştirebildi. Bu gelişme, ilerleyen jeolojik dönemlerde balıkların büyük ölçüde çeşitlenmesinin önünü açtı.

---

Deniz Akrepleri

Silüriyen’in en dikkat çekici canlılarından biri eurypteridler, yani halk arasında “deniz akrepleri” olarak bilinen eklembacaklılardır.

Bazı eurypterid türleri oldukça büyük boyutlara ulaşmıştır.

Özellikle Silüriyen’in sonlarına doğru yaşayan bazı türlerin birkaç metre uzunluğa ulaşabildiğine ilişkin fosil kanıtları bulunmaktadır.

Bunlar günümüzde yaşayan akreplerin doğrudan ataları değildir. Ancak aynı geniş eklembacaklı soy ağacının içinde yer alan, tamamen soyu tükenmiş bir gruptur.

Deniz akrepleri, Silüriyen denizlerindeki besin zincirinin önemli yırtıcılarından biri haline gelmiştir.

---

Mercan Resifleri

Silüriyen döneminde mercanlar önemli ölçüde çeşitlenmiş ve geniş resif sistemleri oluşturmuştur.

Günümüzdeki mercan resiflerine benzer şekilde, bu resifler çok sayıda deniz canlısına yaşam alanı sağlamıştır.

Ancak Silüriyen mercanları ile günümüzde yaşayan resif oluşturan mercanların tamamının aynı gruplara ait olmadığını belirtmek gerekir.

Bu dönemde özellikle tabulat ve rugoz mercanlar yaygındı.

Bu mercan topluluklarının oluşturduğu resifler, Silüriyen denizlerinin en önemli ekosistemlerinden biriydi.

---

Silüriyen’de Karasal Yaşam

Silüriyen döneminin belki de en önemli gelişmelerinden biri, yaşamın karalarda daha belirgin hale gelmeye başlamasıdır.

Ordovisiyen’de karasal ortamda basit bitki benzeri organizmaların bulunduğuna ilişkin kanıtlar olmakla birlikte, Silüriyen’de daha gelişmiş damarlı bitkiler ortaya çıkmaya başlamıştır.

Bu bitkilerin günümüzdeki ağaçlara veya ormanlara benzemediğini özellikle belirtmek gerekir.

Silüriyen karasal bitkileri genellikle küçük boyutlu ve basit yapılıydı.

Bununla birlikte, damar sistemlerinin gelişmesi bitkilerin su ve besin maddelerini vücutları içerisinde daha etkin biçimde taşımasına olanak sağlamıştır.

Bu gelişme, Devoniyen ve sonraki dönemlerde büyük kara bitkilerinin ve ormanların ortaya çıkmasının temelini oluşturmuştur.

---

İlk Karasal Ekosistemlerin Temelleri

Bitkilerin karalarda yayılmaya başlaması, diğer canlıların da karasal ortamlara geçişini kolaylaştırdı.

Toprak oluşumu hızlandı, organik madde birikimi arttı ve karasal besin zincirlerinin ilk aşamaları gelişmeye başladı.

Silüriyen’in sonlarına doğru çeşitli eklembacaklıların karasal ortamlarda yaşamaya başladığına ilişkin fosil kanıtları bulunmaktadır.

Böylece yaşamın yalnızca denizlerde değil, karalarda da kalıcı ekosistemler oluşturmasının temelleri atılmış oldu.

Bu süreç Devoniyen döneminde çok daha hızlı bir şekilde devam edecektir.

---

Silüriyen Döneminin Bölümleri

Silüriyen, günümüzde dört temel kronostratigrafik bölüme ayrılmaktadır:

Llandovery (443,8–? milyon yıl önce)

Silüriyen’in en eski bölümüdür.

Ordovisiyen sonundaki kitlesel yok oluşun hemen ardından gelir. Bu dönemde buzulların geri çekilmesi, deniz seviyelerinin yükselmesi ve denizel ekosistemlerin yeniden gelişmesi önemli olaylardır.

Llandovery yaklaşık olarak 443,8 milyon yıl önce başlamıştır.

Wenlock (yaklaşık 433–427 milyon yıl önce)

Wenlock sırasında denizel ekosistemler daha da gelişmiştir.

Mercan resifleri genişlemiş, brakiyopodlar ve diğer deniz canlıları çeşitlenmiştir.

Ludlow (yaklaşık 427–423 milyon yıl önce)

Ludlow sırasında denizel ekosistemlerin gelişimi devam etmiştir.

Balıkların ve diğer omurgalı gruplarının çeşitlenmesi de bu dönemde hız kazanmıştır.

Pridoli (yaklaşık 423–419,6 milyon yıl önce)

Silüriyen’in en genç bölümüdür.

Pridoli’nin sonunda Devoniyen dönemi başlamıştır.

Bu dönemde karasal ekosistemlerin gelişimi giderek hızlanmış ve Devoniyen’deki büyük bitki çeşitlenmesinin temelleri atılmıştır.

---

Silüriyen’de Yaşamın Önemi

Silüriyen’i Dünya’nın yaşam tarihinde özel bir yere koyan temel özelliklerden biri, denizel yaşamın yeniden toparlanması ile karasal yaşamın gelişiminin aynı dönemde hız kazanmasıdır.

Ordovisiyen’in sonunda yaşanan büyük yok oluş, çok sayıda denizel canlı grubunu etkilemişti.

Silüriyen’de ise deniz seviyelerinin yükselmesi ve daha elverişli iklim koşulları sonucunda ekosistemler yeniden çeşitlenmeye başladı.

Aynı zamanda bitkilerin karalarda yayılması, Dünya’nın yüzey sistemlerinde uzun vadeli bir değişimin başlangıcını oluşturdu.

Bitkilerin karaya çıkması;

• Toprak oluşumunu,
• Kayaçların ayrışmasını,
• Karbon döngüsünü,
• Atmosferik gazların dengesini,
• Karasal besin zincirlerini

etkilemeye başladı.

Bu nedenle Silüriyen’i, denizlerdeki yaşamın yeniden güçlendiği ve yaşamın karalara kalıcı biçimde yerleşmesinin önünün açıldığı bir geçiş dönemi olarak değerlendirebiliriz.

---

Silüriyen’de Türkiye

Silüriyen döneminde bugünkü Türkiye’nin bulunduğu alan, günümüzdeki coğrafi konumundan tamamen farklı bir tektonik ortamdaydı.

Anadolu’nun bugünkü jeolojik yapısı henüz oluşmamıştı. Türkiye’yi oluşturan farklı tektonik bloklar ve kıtasal parçalar, Paleozoik boyunca farklı paleocoğrafik ortamlarda bulunuyordu.

Bu nedenle “Silüriyen’de Türkiye” ifadesini kullanırken günümüz ülke sınırlarını jeolojik geçmişe doğrudan taşımamak gerekir.

Bununla birlikte, günümüzde Türkiye’de Silüriyen yaşlı kayaçlar ve fosiller bulunmaktadır.

Özellikle İstanbul Zonu ve çevresi, Türkiye’deki Paleozoik kayaçların önemli şekilde yüzeylendiği alanlardan biridir. İstanbul ve Kocaeli çevresindeki Paleozoik istiflerde Silüriyen yaşlı birimler tanımlanmıştır.

Bu kayaçlar, o dönemde bölgenin sığ denizel ortamlardan etkilendiğini gösteren sedimanter ve fosil kayıtları içerir.

Türkiye’nin farklı tektonik birliklerinde Paleozoik yaşlı kayaçların bulunması, Anadolu’nun jeolojik tarihinin tek bir kıtasal bloktan oluşmadığını ve farklı jeolojik geçmişlere sahip parçaların zaman içerisinde bir araya geldiğini göstermektedir.

Bu nedenle Türkiye’deki Silüriyen kayaçları, yalnızca yaşlı kayaçlar olarak değil, Anadolu’nun çok daha eski paleocoğrafik evriminin önemli kayıtları olarak değerlendirilmelidir.

---

Silüriyen’in Sonunda Dünya

Silüriyen yaklaşık 419,6 milyon yıl önce sona erdi ve yerini Devoniyen dönemine bıraktı.

Silüriyen’in sonunda Dünya’da;

• Denizel yaşam yeniden çeşitlenmiş,
• Mercan resifleri yaygınlaşmış,
• Balıkların evrimsel çeşitliliği artmış,
• Çeneli omurgalıların gelişimi başlamış,
• İlk damarlı bitkiler karalarda yayılmaya başlamış,
• Karasal ekosistemlerin temelleri atılmıştı.

Ancak asıl büyük değişim henüz başlamamıştı.

Devoniyen döneminde bitkiler çok daha büyük boyutlara ulaşacak, ilk gerçek ormanlar ortaya çıkacak ve balıkların çeşitlenmesi olağanüstü bir seviyeye ulaşacaktı.

Bu nedenle Silüriyen, Ordovisiyen’in denizel dünyası ile Devoniyen’in karasal dünyası arasında bir köprü olarak değerlendirilebilir.

---

Kısa Özet

Özellik	Silüriyen
Jeolojik Zaman	Paleozoik
Başlangıcı	443,8 milyon yıl önce
Sonu	419,6 milyon yıl önce
Süresi	Yaklaşık 24 milyon yıl
Önceki dönem	Ordovisiyen
Sonraki dönem	Devoniyen
İklim	Genel olarak ısınan ve buzulların gerilediği dönem
Önemli olay	Ordovisiyen sonu yok oluşundan sonra denizel yaşamın toparlanması
Deniz yaşamı	Mercanlar, brakiyopodlar, trilobitler, krinoidler, eurypteridler
Omurgalılar	Erken çeneli balıkların gelişimi
Karasal yaşam	İlk damarlı bitkilerin yayılmaya başlaması
Önemli orojenez	Kaledoniyen orojenezin önemli evreleri
Türkiye	Özellikle İstanbul Zonu ve bazı Paleozoik tektonik birliklerde Silüriyen yaşlı kayaçlar

Etiket: silüriyen, silüriyen dönemi, silurian, paleozoik, jeolojik zamanlar, jeolojik devirler, karasal bitkiler, deniz akrepleri, mercan resifleri

• Bir Sonraki Devir: Devoniyen
• Bir Önceki Devir: Ordovisiyen
• Jeolojik Zaman Tablosu

Dünya tarihi boyunca zamanda bir yolculuğa çıkın. Aşağıdaki jeolojik zaman tablosunu kullanarak belirli bir döneme atlayın ve antik yaşam, iklimler ve coğrafyayı inceleyin. Senozoyik Çağından (65,5 milyon yıl öncesinden günümüze) başlayıp günümüze kadar olan dönemi inceleyebilir ya da daha da geriye giderek Hadean Çağına göz atabilirsiniz (4,6 – 4 milyar yıl öncesi). Seçim sizin.

NOT: MYÖ milyon yıl öncesi anlamına gelmektedir.

Aşağıdaki zaman makinesindeki bağlantıları kullanarak ilgilendiğiniz bir dönemi inceleyin:

Fanerozoyik (541 MYÖ’den günümüze)

Senozoyik (66 MYÖ’den günümüze) Kuvaterner (2,58 MYÖ – günümüz) Holosen (11.700 yıldan günümüze) Pleyistosen (2,58 MYÖ – 11.700 yıl) Neojen (23,03 – 2,58 MYÖ) Pliyosen (5,33 – 2,58 MYÖ) Miyosen (23,03 – 5,33 MYÖ) Paleojen (66 – 23,03 MYÖ) Oligosen (33,9 – 23,03 MYÖ) Eosen (56 – 33,9 MYÖ) Paleosen (66 – 56 MYÖ) Mesozoyik (251,9 – 66 MYÖ) Kretase (145 – 66 MYÖ) Üst (100,5 – 66 MYÖ) Alt (145 – 100,5 MYÖ) Jura (201,3 – 145 MYÖ) Üst – Malm (163,5 – 145 MYÖ) Orta – Dogger (174,1 – 163,5 MYÖ) Alt – Liyas (201,3 – 174,1 MYÖ) Triyas (251,9 – 201,3 MYÖ) Üst (237 – 201,3 MYÖ) Orta (247,2 – 237 MYÖ) Alt (251,9 – 247,2 MYÖ) Paleozoyik (541 – 251,9 MYÖ) Permiyen (298,9 – 251,9 MYÖ) Lopingiyen (259,1 – 251,9 MYÖ) Guadalüpiyen (272,95 – 259,1 MYÖ) Sisuraliyen (298,9 – 272,95 MYÖ) Karbonifer (358,9 – 298,9 MYÖ) Pensilvaniyen (323,2 – 298,9 MYÖ) Üst (307 – 298,9 MYÖ) Orta (315,2 – 307 MYÖ) Alt (323,2 – 315,2 MYÖ) Missisipiyen (358,9 – 323,2 MYÖ) Üst (330,9 – 323,2 MYÖ) Orta (346,7 – 330,9 MYÖ) Alt (358,9 – 346,7 MYÖ) Devoniyen (419,2 – 358,9 MYÖ) Üst (382,7 – 358,9 MYÖ) Orta (393,3 – 382,7 MYÖ) Alt (419,2 – 393,3 MYÖ) Silüriyen (443,8 – 419,2 MYÖ) Piridoli (423 – 419,2 MYÖ) Ludlov (427,4 – 423 MYÖ) Venlok (433,4 – 427,4 MYÖ) Landoveri (443,8 – 433,4 MYÖ) Ordovisiyen (485,4 – 443,8 MYÖ) Üst (458,4 – 443,8 MYÖ) Orta (470 – 458,4 MYÖ) Alt (485,4 – 470 MYÖ) Kambriyen (541 – 485,4 MYÖ) Furongiyen (497 – 485,4 MYÖ) Seri 3 (509 – 497 MYÖ) Seri 2 (521 – 509 MYÖ) Terrenüviyen (541 – 521 MYÖ)

Prekambriyen (4600 – 541 MYÖ)

Proterozoyik (2500 – 541 MYÖ) Neoproterozoyik (1000 – 541 MYÖ) Mesoproterozoyik (1600 – 1000 MYÖ) Paleoproterozoyik (2500 – 1600 MYÖ) Arkeyan (4000 – 2500 MYÖ) Neoarkeyan (2800 – 2500 MYÖ) Mesoarkeyan (3200 – 2800 MYÖ) Paleoarkeyan (3600 – 3200 MYÖ) Eoarkeyan (4000 – 3600 MYÖ) Hadean (4600 – 4000 MYÖ)

* Tarihler Uluslararası Stratigrafi Komisyonunun Uluslararası Stratigrafik Çizelgesinden (2017-02) alınmıştır.